Markaziy Osiyo tasavvuf tarixida Termiz shahri alohida oʻrin egallaydi. Bu zaminda hadis ilmining sultoni Imom Termiziy bilan bir qatorda tasavvuf falsafasining ilk yirik nazariyotchilaridan biri – Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali Hakim Termiziy ham yashab ijod etgan. U taxminan hijriy 205-yil (milodiy 820-yil) atrofida tugʻilib, uzoq umr koʻrgan va “ Hakim” (donishmand, hakim) laqabi bilan mashhur boʻlgan. [6]
Hakim Termiziyning tasavvuf ilmiga qoʻshgan eng katta hissasi – avliyolik (viloyat) tushunchasini falsafiy va nazariy jihatdan tizimli ravishda ishlab chiqqani hisoblanadi. Undan avval tasavvuf koʻproq amaliy zohidlik va ibodat yoʻli sifatida qaralgan boʻlsa, Hakim Termiziy uni chuqur nazariy-irfoniy taʼlimot darajasiga koʻtardi.
Hakim Termiziy dastlab fiqh va hadis ilmlarini puxta oʻrgangan, keyinchalik tasavvuf yoʻliga kirib, botiniy (ichki, maʼnaviy) bilimga yuzlangan. Uning ijodi juda sermahsul boʻlib, unga yetmishdan ortiq asar nisbat beriladi. [6] Bu asarlar tasavvuf, Qurʼon maʼnolari, nafs tarbiyasi va inson ruhiyati masalalariga bagʻishlangan.
Uning “Buduvu shaʼn” (“Ishning boshlanishi”) nomli oʻzi haqidagi hikoyasi islom olamidagi ilk avtobiografik asarlardan biri sifatida ham qadrlanadi. Bu asarda alloma oʻzining maʼnaviy izlanishlari, tushlari va ruhiy kechinmalarini bayon qiladi – bu esa oʻsha davr uchun juda oʻziga xos va jasoratli yondashuv edi. [2]
“Viloyat” arabcha “valiy” (yaqin, doʻst, homiy) soʻzidan olingan boʻlib, tasavvufda Allohga eng yaqin, Uning maxsus inoyatiga sazovor boʻlgan bandalarning maqomini anglatadi. Hakim Termiziyning taʼlimotiga koʻra, avliyolik – bu inson erishishi mumkin boʻlgan oliy maʼnaviy daraja boʻlib, uning zamirida ilohiy muhabbat va maʼrifat yotadi.
Alloma avliyolarni turli darajalarga ajratadi va ular oʻrtasida maʼlum bir bosqichlar tartibi borligini asoslaydi. Uning fikricha, avliyolik nafs ustidan gʻalaba qozonish, ixlos va Allohni chin dildan tanish orqali qoʻlga kiritiladi. Bu darajaga yetgan inson botiniy ilhom – ilohiy bilimga muyassar boʻladi.
Hakim Termiziy nazariyasidagi eng nozik va eʼtiborga molik jihat – paygʻambarlik (nubuvvat) va avliyolik (viloyat) oʻrtasidagi munosabatni belgilashidir. U paygʻambarlikni har jihatdan avliyolikdan ustun qoʻyadi, biroq avliyolikni ham nubuvvatning bir davomi, uning botiniy nurining aksi sifatida talqin qiladi. Bu masala keyinchalik tasavvuf falsafasida qizgʻin muhokamalarga sabab boʻldi. [5, 7]
Hakim Termiziyning eng mashhur va taʼsirchan asari – “Xatm al-avliyo”, yaʼni “Avliyolarning muhri” (yoki “Avliyolikning yakuni”)dir. Bu asar tasavvuf tarixida avliyolik masalasiga bagʻishlangan ilk yirik nazariy risolalardan biri hisoblanadi. [1]
Asarning markaziy gʻoyasi – “xatm al-viloyat”, yaʼni “avliyolik muhri” tushunchasidir. Paygʻambarlik silsilasi Muhammad (s.a.v.) bilan yakun topgani (xatm an-nubuvvat) kabi, avliyolik silsilasining ham oʻziga xos yakunlovchi, muhrlovchi zoti boʻlishi kerak, degan gʻoyani ilgari suradi. Bu “xotam ul-avliyo” barcha avliyolarning maʼnaviy sardori va ularning maqomlarini tasdiqlovchi zot sifatida talqin qilinadi.
“Xatm al-avliyo”da alloma bir qator chuqur savollarni koʻtaradi: avliyolik nima orqali qoʻlga kiritiladi? Avliyolar qanday belgilar bilan tanib olinadi? Ularning Alloh oldidagi maqomlari qanday? Muallif bu savollarga Qurʼon va hadis dalillariga tayangan holda javob berishga intiladi, shu bilan birga oʻzining irfoniy tajribasidan ham foydalanadi. Asar savol-javob va ramziy timsollar uslubida yozilgani bilan ajralib turadi.
Hakim Termiziyning avliyolik nazariyasi keyingi asrlardagi tasavvuf falsafasiga gʻoyat kuchli taʼsir koʻrsatdi. Ayniqsa, buyuk mutasavvif va faylasuf Muhyiddin ibn Arabiy (1165–1240) oʻzining mashhur “ Futuhoti Makkiyya” asarida Hakim Termiziy “Xatm al-avliyo”da qoʻygan savollarga alohida bob bagʻishlab, ularga javob berishga urindi. [3, 8]
Ibn Arabiy “xatm al-viloyat” tushunchasini yanada rivojlantirib, uni oʻzining “vahdat al-vujud” (borliqning birligi) taʼlimoti bilan bogʻladi. Shu tariqa, termizlik allomaning IX–X asrda ilgari surgan gʻoyalari uch-toʻrt asr oʻtib butun islom tasavvuf tafakkurining markaziy mavzularidan biriga aylandi. Bu Hakim Termiziy fikrlarining naqadar teran va zamonlar osha ahamiyatli ekanini koʻrsatadi. [7]
Abu Abdulloh Hakim Termiziy tasavvufni amaliy zohidlik yoʻlidan chuqur nazariy-irfoniy taʼlimot darajasiga koʻtargan ilk mutafakkirlardan biri sifatida islom maʼnaviyati tarixida munosib oʻrin egallaydi. Uning “viloyat” nazariyasi va “Xatm al-avliyo” asari avliyolik masalasini tizimli oʻrganishning poydevorini yaratdi hamda keyingi soʻfiylik, xususan Ibn Arabiy falsafasi shakllanishiga bevosita zamin boʻldi.
Bugungi kunda Hakim Termiziyning boy merosini oʻrganish, uning asarlarini tadqiq etish va zamonaviy ilmiy muomalaga kiritish Oʻzbekiston maʼnaviy merosini tiklashning muhim vazifalaridan biridir. Termizlik ikki buyuk alloma – hadis sohasida Imom Termiziy va tasavvuf sohasida Hakim Termiziy – milliy va jahon ilm-fani xazinasiga qoʻshilgan ulkan hissaning yorqin timsolidir.
Xudoynazarov Faxriddin – Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi
Foydalanilgan adabiyotlar
1. al-Hakim at-Termiziy, Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali (1965) Xatm al-avliyo. Tahqiq: Usmon Yahyo. Bayrut: al-Matbaa al-Katolikiyya.
2. al-Hakim at-Termiziy, Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali (1992) “Badʼ shaʼn”, kit.: Radtke, B. Drei Schriften des Theosophen von Tirmiḏ, I: Die arabischen Texte (Bibliotheca Islamica 35a). Bayrut–Shtutgart: Franz Steiner.
3. Muhyiddin Ibn Arabiy’s work al-Futuhot al-Makkiyya, published in four volumes, first appeared in Cairo by Dor al-Kutub al-Arabiyya in 1911, and was later reprinted in Beirut by Dor Sodir.
4. Trimingham, J.S. (1971) The Sufi Orders in Islam. Oxford: Oxford University Press.
5. Radtke, B. and OʻKane, J. co-authored a study titled The Concept of Sainthood in Early Islamic Mysticism: Two Works by al-Ḥakīm al-Tirmidhī, which was released in Richmond by Curzon Press in 1996.
6. Radtke, B. (2003) “Ḥakim Termeḏi”, Encyclopaedia Iranica. Available at: https://www.iranicaonline.org/articles/hakim-al-termedi/ (murojaat: 2026).
7. Chodkiewicz, M. wrote Seal of the Saints: Prophethood and Sainthood in the Doctrine of Ibn ʿArabī, translated into English by L. Sherrard, and published in Cambridge by The Islamic Texts Society in 1993.
8. Elmore, G.T. (1999) Islamic Sainthood in the Fullness of Time: Ibn al-ʿArabīʻs Book of the Fabulous Gryphon. Leiden: Brill.
