Марказий Осиё тасаввуф тарихида Термиз шаҳри алоҳида ўрин эгаллайди. Бу заминда ҳадис илмининг султони Имом Термизий билан бир қаторда тасаввуф фалсафасининг илк йирик назариётчиларидан бири – Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Али Ҳаким Термизий ҳам яшаб ижод этган. У тахминан ҳижрий 205-йил (милодий 820-йил) атрофида тугʻилиб, узоқ умр кўрган ва “ Ҳаким” (донишманд, ҳаким) лақаби билан машҳур бўлган. [6]
Ҳаким Термизийнинг тасаввуф илмига қўшган энг катта ҳиссаси – авлиёлик (вилоят) тушунчасини фалсафий ва назарий жиҳатдан тизимли равишда ишлаб чиққани ҳисобланади. Ундан аввал тасаввуф кўпроқ амалий зоҳидлик ва ибодат йўли сифатида қаралган бўлса, Ҳаким Термизий уни чуқур назарий-ирфоний таълимот даражасига кўтарди.
Ҳаким Термизий дастлаб фиқҳ ва ҳадис илмларини пухта ўрганган, кейинчалик тасаввуф йўлига кириб, ботиний (ички, маънавий) билимга юзланган. Унинг ижоди жуда сермаҳсул бўлиб, унга етмишдан ортиқ асар нисбат берилади. [6] Бу асарлар тасаввуф, Қурʼон маънолари, нафс тарбияси ва инсон руҳияти масалаларига багʻишланган.
Унинг “Будуву шаън” (“Ишнинг бошланиши”) номли ўзи ҳақидаги ҳикояси ислом оламидаги илк автобиографик асарлардан бири сифатида ҳам қадрланади. Бу асарда аллома ўзининг маънавий изланишлари, тушлари ва руҳий кечинмаларини баён қилади – бу эса ўша давр учун жуда ўзига хос ва жасоратли ёндашув эди. [2]
“Вилоят” арабча “валий” (яқин, дўст, ҳомий) сўзидан олинган бўлиб, тасаввуфда Аллоҳга энг яқин, Унинг махсус иноятига сазовор бўлган бандаларнинг мақомини англатади. Ҳаким Термизийнинг таълимотига кўра, авлиёлик – бу инсон эришиши мумкин бўлган олий маънавий даража бўлиб, унинг замирида илоҳий муҳаббат ва маърифат ётади.
Аллома авлиёларни турли даражаларга ажратади ва улар ўртасида маълум бир босқичлар тартиби борлигини асослайди. Унинг фикрича, авлиёлик нафс устидан гʻалаба қозониш, ихлос ва Аллоҳни чин дилдан таниш орқали қўлга киритилади. Бу даражага етган инсон ботиний илҳом – илоҳий билимга муяссар бўлади.
Ҳаким Термизий назариясидаги энг нозик ва эʼтиборга молик жиҳат – пайгʻамбарлик (нубувват) ва авлиёлик (вилоят) ўртасидаги муносабатни белгилашидир. У пайгʻамбарликни ҳар жиҳатдан авлиёликдан устун қўяди, бироқ авлиёликни ҳам нубувватнинг бир давоми, унинг ботиний нурининг акси сифатида талқин қилади. Бу масала кейинчалик тасаввуф фалсафасида қизгʻин муҳокамаларга сабаб бўлди. [5, 7]
Ҳаким Термизийнинг энг машҳур ва таъсирчан асари – “Хатм ал-авлиё”, яʼни “Авлиёларнинг муҳри” (ёки “Авлиёликнинг якуни”)дир. Бу асар тасаввуф тарихида авлиёлик масаласига багʻишланган илк йирик назарий рисолалардан бири ҳисобланади. [1]
Асарнинг марказий гʻояси – “хатм ал-вилоят”, яʼни “авлиёлик муҳри” тушунчасидир. Пайгʻамбарлик силсиласи Муҳаммад (с.а.в.) билан якун топгани (хатм ан-нубувват) каби, авлиёлик силсиласининг ҳам ўзига хос якунловчи, муҳрловчи зоти бўлиши керак, деган гʻояни илгари суради. Бу “хотам ул-авлиё” барча авлиёларнинг маънавий сардори ва уларнинг мақомларини тасдиқловчи зот сифатида талқин қилинади.
“Хатм ал-авлиё”да аллома бир қатор чуқур саволларни кўтаради: авлиёлик нима орқали қўлга киритилади? Авлиёлар қандай белгилар билан таниб олинади? Уларнинг Аллоҳ олдидаги мақомлари қандай? Муаллиф бу саволларга Қурʼон ва ҳадис далилларига таянган ҳолда жавоб беришга интилади, шу билан бирга ўзининг ирфоний тажрибасидан ҳам фойдаланади. Асар савол-жавоб ва рамзий тимсоллар услубида ёзилгани билан ажралиб туради.
Ҳаким Термизийнинг авлиёлик назарияси кейинги асрлардаги тасаввуф фалсафасига гʻоят кучли таъсир кўрсатди. Айниқса, буюк мутасаввиф ва файласуф Муҳйиддин ибн Арабий (1165–1240) ўзининг машҳур “ Футуҳоти Маккийя” асарида Ҳаким Термизий “Хатм ал-авлиё”да қўйган саволларга алоҳида боб багʻишлаб, уларга жавоб беришга уринди. [3, 8]
Ибн Арабий “хатм ал-вилоят” тушунчасини янада ривожлантириб, уни ўзининг “ваҳдат ал-вужуд” (борлиқнинг бирлиги) таълимоти билан богʻлади. Шу тариқа, термизлик алломанинг ИХ–Х асрда илгари сурган гʻоялари уч-тўрт аср ўтиб бутун ислом тасаввуф тафаккурининг марказий мавзуларидан бирига айланди. Бу Ҳаким Термизий фикрларининг нақадар теран ва замонлар оша аҳамиятли эканини кўрсатади. [7]
Абу Абдуллоҳ Ҳаким Термизий тасаввуфни амалий зоҳидлик йўлидан чуқур назарий-ирфоний таълимот даражасига кўтарган илк мутафаккирлардан бири сифатида ислом маънавияти тарихида муносиб ўрин эгаллайди. Унинг “вилоят” назарияси ва “Хатм ал-авлиё” асари авлиёлик масаласини тизимли ўрганишнинг пойдеворини яратди ҳамда кейинги сўфийлик, хусусан Ибн Арабий фалсафаси шаклланишига бевосита замин бўлди.
Бугунги кунда Ҳаким Термизийнинг бой меросини ўрганиш, унинг асарларини тадқиқ этиш ва замонавий илмий муомалага киритиш Ўзбекистон маънавий меросини тиклашнинг муҳим вазифаларидан биридир. Термизлик икки буюк аллома – ҳадис соҳасида Имом Термизий ва тасаввуф соҳасида Ҳаким Термизий – миллий ва жаҳон илм-фани хазинасига қўшилган улкан ҳиссанинг ёрқин тимсолидир.
Фахритдин Хаитович Худойназаров – Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази Илмий тадқиқот бўлими ходими
Фойдаланилган адабиётлар
1. ал-Ҳаким ат-Термизий, Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Али (1965) Хатм ал-авлиё. Таҳқиқ: Усмон Яҳё. Байрут: ал-Матбаа ал-Католикийя.
2. ал-Ҳаким ат-Термизий, Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Али (1992) “Бадʼ шаън”, кит.: Радтке, Б. Дреи Счрифтен дес Тҳеосопҳен вон Тирмиḏ, И: Дие арабисчен Техте (Библиотҳеcа Исламиcа 35а). Байрут–Штутгарт: Франз Стеинер.
3. Муҳйиддин Ибн Арабий’с wорк ал-Футуҳот ал-Маккийя, публишед ин фоур волумес, фирст аппеаред ин Cаиро бй Дор ал-Кутуб ал-Арабийя ин 1911, анд wас латер репринтед ин Беирут бй Дор Содир.
4. Тримингҳам, Ж.С. (1971) Тҳе Суфи Ордерс ин Ислам. Охфорд: Охфорд Университй Пресс.
5. Радтке, Б. анд ЎКане, Ж. cо-аутҳоред а студй титлед Тҳе Cонcепт оф Саинтҳоод ин Эарлй Исламиc Мйстиcисм: Тwо Wоркс бй ал-Ḥакīм ал-Тирмидҳī, wҳич wас релеасед ин Ричмонд бй Cурзон Пресс ин 1996.
6. Радтке, Б. (2003) “Ḥаким Термеḏи”, Энcйcлопаедиа Ираниcа. Аваилабле ат: ҳттпс://www.ираниcаонлине.орг/артиcлес/ҳаким-ал-термеди/ (мурожаат: 2026).
7. Чодкиеwиcз, М. wроте Сеал оф тҳе Саинтс: Пропҳетҳоод анд Саинтҳоод ин тҳе Доcтрине оф Ибн ʿАрабī, транслатед инто Энглиш бй Л. Шеррард, анд публишед ин Cамбридге бй Тҳе Исламиc Техтс Соcиетй ин 1993.
8. Элморе, Г.Т. (1999) Исламиc Саинтҳоод ин тҳе Фуллнесс оф Тиме: Ибн ал-ʿАрабīʻс Боок оф тҳе Фабулоус Грйпҳон. Леиден: Брилл.
