Markaziy Osiyo xalqlarining ko‘p asrlik ma’naviy hayoti va ilmiy tafakkuri tarixida o‘z umrini ilm-ma’rifat, diniy ta’lim va inson ma’naviyatini yuksaltirishga bag‘ishlagan ulamolarning o‘rni beqiyosdir. Asrlar davomida ushbu zaminda yetishib chiqqan olimlar, mudarrislar, faqihlar, shoirlar va ma’rifatparvar zotlar nafaqat diniy ilmlarni rivojlantirish, balki xalqning ma’naviy dunyosi, axloqiy qarashlari va ta’lim madaniyati shakllanishida ham muhim o‘rin tutganlar.
Ayniqsa, qishloq va mahallalarda yashab, xalq orasida ilm tarqatgan, yosh avlodga ta’lim bergan, insonlarni ezgulik, halollik, poklik, mehr-oqibat va ibodatga chaqirgan ilm ahlining xizmatlari alohida qadrga ega. Bunday zotlarning faoliyati madrasa yoki masjid doirasi bilan cheklanib qolmagan, balki ular o‘z davrida jamiyatning ma’naviy tayanchi vazifasini bajarganlar.
Ana shunday ma’naviy meros egalaridan biri Abdukarim Oxund Xonjizagiydir. U kishining hayot yo‘li Xonjiza qishlog‘i, Buxoro ilm muhiti va Sariosiyo tumanidagi Nilu qishlog‘i bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan.
Abdukarim Oxund Xonjizagiy XVI asrda Xonjiza zaminida tavallud topib, bolalik va yoshlik yillarini shu yurtda o‘tkazgan. Dastlabki diniy ta’limni oila muhitida olgan. Keyinchalik ilmga bo‘lgan intilishi uni Buxoroga yetaklagan. Buxoro madrasalaridan birida tahsil olib, diniy ilmlarni chuqur egallagan va vaqt o‘tishi bilan ustozlik faoliyati bilan ham shug‘ullangan.
Biroq u kishining hayoti faqat madrasa va kitob mutolaasi bilan cheklanmagan. Abdukarim Oxund Xonjizagiy o‘z bilimini xalqqa yetkazish, insonlarni ma’naviy kamolotga chorlash va yoshlarga ilm berishni o‘zining muhim vazifalaridan biri deb bilgan. Shu maqsadda keyinchalik Nilu qishlog‘iga kelib, umrining oxirigacha shu yerda yashagan va ilm-ma’rifat tarqatgan.
U kishidan sakkizta g‘azal meros qolgani esa Abdukarim Oxund Xonjizagiyning nafaqat diniy ilm sohibi, balki adabiy ijodga ham qiziqqan, ma’naviy dunyosi boy ijodkor shaxs bo‘lganini ko‘rsatadi.
Xonjiza — Abdukarim Oxund Xonjizagiyning ilk ma’naviy maktabi
Inson shaxsiyatining shakllanishida tug‘ilib o‘sgan muhitning ta’siri beqiyos. Ayniqsa, an’anaviy jamiyatlarda oila, mahalla va qishloq muhiti insonning dunyoqarashi, axloqi va ilmga munosabatini belgilab bergan.
Abdukarim Oxund Xonjizagiyning hayoti ham Xonjiza qishlog‘i bilan boshlanadi. U kishi shu zaminda tug‘ilib, bolalik va yoshlik yillarini o‘tkazgan. Xonjizaning oilaviy va ijtimoiy muhiti, diniy qadriyatlarga munosabat, katta avlodning hayotiy tajribasi uning dastlabki dunyoqarashi shakllanishida muhim ahamiyat kasb etgan.
Ma’lumotlarga ko‘ra, Abdukarim Oxund Xonjizagiy Domla Muhammadnadirning amakbachchasi bo‘lgan. Bu qarindoshlik rishtasi ham u kishining ilm va diniy ta’lim muhiti bilan yaqin aloqada bo‘lganini ko‘rsatadi.
Uning dastlabki diniy ta’limi oila muhitida shakllangan. O‘sha davr an’analariga ko‘ra, bolalarga Qur’on o‘qish, namoz, duo va diniy odob-axloq qoidalari avvalo oilada o‘rgatilgan. Kattalarning hayot tarzi, kundalik ibodati va ma’naviy tarbiyasi yosh avlod uchun amaliy maktab vazifasini bajargan.
Shu ma’noda, Xonjiza Abdukarim Oxund Xonjizagiy hayotida oddiy tug‘ilgan joy emas, balki uning ma’naviy kamolotining dastlabki poydevori qo‘yilgan maskan sifatida namoyon bo‘ladi.
U kishi keyinchalik Buxoroda tahsil olgan bo‘lsa-da, tug‘ilib o‘sgan Xonjiza bilan aloqasini uzmagan. Aksincha, umri davomida qishlog‘iga borib-kelib turgan, xeshu aqrabolari bilan yaqin munosabatni saqlagan. Bu holat uning o‘z ildizlariga sodiq, qarindoshlik rishtalariga ehtirom bilan qaraydigan inson bo‘lganini ko‘rsatadi.
Buxoro — ilm va kamolot maktabi
Abdukarim Oxund Xonjizagiyning ilmga bo‘lgan intilishi uni Buxoroga yetaklagan. O‘sha davrda Buxoro Markaziy Osiyoning yirik ilm-ma’rifat markazlaridan biri bo‘lib, bu yerda ko‘plab madrasalar va ilm ahli faoliyat olib borgan.
Xonjizada olingan dastlabki bilimlar Buxoro ilm muhitida yanada boyib, chuqurlashgan. Abdukarim Oxund madrasada tahsil olib, diniy ilmlarni puxta egallashga harakat qilgan. Ustozlardan saboq olish, kitob mutolaasi va ilmiy muloqotlar uning dunyoqarashini kengaytirgan.
Yillar o‘tishi bilan u kishi tolibi ilmdan ilm beruvchi ustoz darajasiga ko‘tarilgan. Madrasada shogirdlarga ta’lim berish, ularga diniy bilimlarni o‘rgatish va ma’naviy tarbiya berish uning hayotida muhim o‘rin egallagan.
Shu tariqa Buxoro davri Abdukarim Oxund Xonjizagiy hayotida ilm izlash, bilimni chuqurlashtirish va ustozlik salohiyatini shakllantirish davri bo‘lgan.
Nilu — ilm, ibodat va ma’rifat maskani
Abdukarim Oxund Xonjizagiy hayotining eng muhim bosqichlaridan biri Sariosiyo tumanidagi Nilu qishlog‘i bilan bog‘liq.
Keyinchalik u kishi Niluga kelib, shu yerda muqim yashay boshlagan. Umrining oxirigacha Nilu ahli orasida yashab, xalqni namoz va ibodatga, Alloh taologa sig‘inishga, halol va pok hayot kechirishga chaqirgan.
Oxundning Niludagi faoliyatini oddiy diniy xizmat doirasidagina baholab bo‘lmaydi. U kishi bu yerda ma’naviy muhit shakllanishiga ta’sir ko‘rsatgan, yoshlarga ta’lim bergan, shogirdlar tayyorlagan va ilmni keyingi avlodlarga yetkazishga harakat qilgan.
Uning hayotida ilm va amal bir-biridan ajralmagan. O‘zi egallagan bilimni xalq bilan baham ko‘rish, insonlarni ezgulikka chaqirish va ma’naviy tarbiya berishni ustozlik burchining ajralmas qismi deb bilgan.
Abdukarim Oxund Xonjizagiyning adabiy merosi
Abdukarim Oxund Xonjizagiydan sakkizta g‘azal meros qolgani uning ma’naviy dunyosi bilan bir qatorda adabiy salohiyatini ham namoyon etadi.
G‘azal Sharq adabiyotida inson qalbi, muhabbat, vafo, ma’rifat, axloq va ilohiy ishqni ifodalashning ta’sirchan janrlaridan biri hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan, Oxundning g‘azallari uning ichki kechinmalari, ma’naviy qarashlari va badiiy tafakkurini o‘rganish uchun muhim manba bo‘lishi mumkin.
Ushbu sakkiz g‘azalni alohida matnshunoslik va adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan tadqiq etish, ularning tili, vazni, qofiyasi, badiiy san’atlari va g‘oyaviy mazmunini tahlil qilish Abdukarim Oxund Xonjizagiyning adabiy merosini yanada chuqurroq anglash imkonini beradi.
Xonjizaga mehr va qarindoshlik rishtalari
Abdukarim Oxund Xonjizagiy hayotidagi yana bir diqqatga sazovor jihat — tug‘ilib o‘sgan Xonjiza qishlog‘i bilan aloqani uzmaganidir.
U kishi Buxoro kabi yirik ilm markazida tahsil olgan va Nilu qishlog‘ida umr kechirgan bo‘lsa-da, Xonjiza bilan ma’naviy aloqasini saqlab qolgan. Xonjizaga bordi-keldini kanda qilmagani, qarindosh-urug‘larini ziyorat qilib turgani uning oilaviy qadriyatlarga sodiqligini ko‘rsatadi.
Xeshu aqrabolariga mehrli va muhabbatli munosabatda bo‘lgani ham u kishining inson sifatidagi fazilatlarini yanada yorqin namoyon etadi. Zero, ilmli insonning haqiqiy kamoloti uning bilimi bilan birga odobi, muomalasi va odamlarga munosabatida ham namoyon bo‘ladi.
Niludagi maqbara — avlodlar xotirasi
Abdukarim Oxund Xonjizagiyning qabri va maqbarasi Nilu qishlog‘ida joylashgan. Bu maskan u kishining hayoti va faoliyati bilan bog‘liq tarixiy xotiraning muhim belgilaridan biridir.
Maqbara xalqning ulug‘ ajdodlarga bo‘lgan ehtiromi, ularning ma’naviy merosini qadrlash an’anasining davomi sifatida ahamiyatlidir.
Niludagi maqbarani, qabrtoshlarini, ulardagi yozuvlarni, u kishi haqidagi xalq rivoyatlarini va avlodlar xotirasida saqlanib kelayotgan ma’lumotlarni ilmiy asosda o‘rganish Abdukarim Oxund Xonjizagiy hayotini yanada to‘liq tiklash imkonini beradi.
Xulosa
Abdukarim Oxund Xonjizagiyning hayot yo‘li Xonjiza, Buxoro va Nilu kabi uch muhim ma’naviy makonni birlashtiradi. Xonjiza — uning tug‘ilib, ilk tarbiya va diniy saboqlarni olgan yurti; Buxoro — ilm va kamolot maktabi; Nilu esa xalqqa xizmat qilish, ilm tarqatish va shogirdlar tayyorlash maskani bo‘lgan.
U kishi o‘z hayotini ilm va ma’rifatga bag‘ishlagan, xalqni namoz va ibodatga, ezgulik va poklikka chaqirgan. Ilmni keyingi avlodlarga yetkazish maqsadida shogirdlar tarbiyalagan.
Abdukarim Oxund Xonjizagiyning Xonjiza bilan aloqasini uzmagani, tug‘ilib o‘sgan yurtiga bordi-keldi qilib turgani, xeshu aqrabolariga mehr-muhabbat bilan munosabatda bo‘lgani esa u kishining inson sifatidagi yuksak fazilatlaridan dalolat beradi.
Undan meros qolgan sakkizta g‘azal esa uning adabiy-ma’naviy merosining muhim qismidir. Nilu qishlog‘idagi maqbarasi esa bugungi avlod uchun u kishining muborak nomi va ma’rifiy xizmatlarini yodga soluvchi tarixiy xotira maskani bo‘lib xizmat qiladi.
Abdukarim Oxund Xonjizagiyning hayot yo‘li bizga ilmning inson va jamiyat manfaatiga xizmat qilishi, ustozlik an’anasini davom ettirish, qarindoshlik rishtalarini asrash va ma’naviy merosni kelajak avlodlarga yetkazish naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi.
Oyatulloh Ayniddin – Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi
