Марказий Осиё халқларининг кўп асрлик маънавий ҳаёти ва илмий тафаккури тарихида ўз умрини илм-маърифат, диний таълим ва инсон маънавиятини юксалтиришга бағишлаган уламоларнинг ўрни беқиёсдир. Асрлар давомида ушбу заминда етишиб чиққан олимлар, мударрислар, фақиҳлар, шоирлар ва маърифатпарвар зотлар нафақат диний илмларни ривожлантириш, балки халқнинг маънавий дунёси, ахлоқий қарашлари ва таълим маданияти шаклланишида ҳам муҳим ўрин тутганлар.
Айниқса, қишлоқ ва маҳаллаларда яшаб, халқ орасида илм тарқатган, ёш авлодга таълим берган, инсонларни эзгулик, ҳалоллик, поклик, меҳр-оқибат ва ибодатга чақирган илм аҳлининг хизматлари алоҳида қадрга эга. Бундай зотларнинг фаолияти мадраса ёки масжид доираси билан чекланиб қолмаган, балки улар ўз даврида жамиятнинг маънавий таянчи вазифасини бажарганлар.
Ана шундай маънавий мерос эгаларидан бири Абдукарим Охунд Хонжизагийдир. У кишининг ҳаёт йўли Хонжиза қишлоғи, Бухоро илм муҳити ва Сариосиё туманидаги Нилу қишлоғи билан чамбарчас боғлиқ бўлган.
Абдукарим Охунд Хонжизагий XVI асрда Хонжиза заминида таваллуд топиб, болалик ва ёшлик йилларини шу юртда ўтказган. Дастлабки диний таълимни оила муҳитида олган. Кейинчалик илмга бўлган интилиши уни Бухорога етаклаган. Бухоро мадрасаларидан бирида таҳсил олиб, диний илмларни чуқур эгаллаган ва вақт ўтиши билан устозлик фаолияти билан ҳам шуғулланган.
Бироқ у кишининг ҳаёти фақат мадраса ва китоб мутолааси билан чекланмаган. Абдукарим Охунд Хонжизагий ўз билимини халққа етказиш, инсонларни маънавий камолотга чорлаш ва ёшларга илм беришни ўзининг муҳим вазифаларидан бири деб билган. Шу мақсадда кейинчалик Нилу қишлоғига келиб, умрининг охиригача шу ерда яшаган ва илм-маърифат тарқатган.
У кишидан саккизта ғазал мерос қолгани эса Абдукарим Охунд Хонжизагийнинг нафақат диний илм соҳиби, балки адабий ижодга ҳам қизиққан, маънавий дунёси бой ижодкор шахс бўлганини кўрсатади.
Хонжиза — Абдукарим Охунд Хонжизагийнинг илк маънавий мактаби
Инсон шахсиятининг шаклланишида туғилиб ўсган муҳитнинг таъсири беқиёс. Айниқса, анъанавий жамиятларда оила, маҳалла ва қишлоқ муҳити инсоннинг дунёқараши, ахлоқи ва илмга муносабатини белгилаб берган.
Абдукарим Охунд Хонжизагийнинг ҳаёти ҳам Хонжиза қишлоғи билан бошланади. У киши шу заминда туғилиб, болалик ва ёшлик йилларини ўтказган. Хонжизанинг оилавий ва ижтимоий муҳити, диний қадриятларга муносабат, катта авлоднинг ҳаётий тажрибаси унинг дастлабки дунёқараши шаклланишида муҳим аҳамият касб этган.
Маълумотларга кўра, Абдукарим Охунд Хонжизагий Домла Муҳаммаднадирнинг амакбаччаси бўлган. Бу қариндошлик риштаси ҳам у кишининг илм ва диний таълим муҳити билан яқин алоқада бўлганини кўрсатади.
Унинг дастлабки диний таълими оила муҳитида шаклланган. Ўша давр анъаналарига кўра, болаларга Қуръон ўқиш, намоз, дуо ва диний одоб-ахлоқ қоидалари аввало оилада ўргатилган. Катталарнинг ҳаёт тарзи, кундалик ибодати ва маънавий тарбияси ёш авлод учун амалий мактаб вазифасини бажарган.
Шу маънода, Хонжиза Абдукарим Охунд Хонжизагий ҳаётида оддий туғилган жой эмас, балки унинг маънавий камолотининг дастлабки пойдевори қўйилган маскан сифатида намоён бўлади.
У киши кейинчалик Бухорода таҳсил олган бўлса-да, туғилиб ўсган Хонжиза билан алоқасини узмаган. Аксинча, умри давомида қишлоғига бориб-келиб турган, хешу ақраболари билан яқин муносабатни сақлаган. Бу ҳолат унинг ўз илдизларига содиқ, қариндошлик ришталарига эҳтиром билан қарайдиган инсон бўлганини кўрсатади.
Бухоро — илм ва камолот мактаби
Абдукарим Охунд Хонжизагийнинг илмга бўлган интилиши уни Бухорога етаклаган. Ўша даврда Бухоро Марказий Осиёнинг йирик илм-маърифат марказларидан бири бўлиб, бу ерда кўплаб мадрасалар ва илм аҳли фаолият олиб борган.
Хонжизада олинган дастлабки билимлар Бухоро илм муҳитида янада бойиб, чуқурлашган. Абдукарим Охунд мадрасада таҳсил олиб, диний илмларни пухта эгаллашга ҳаракат қилган. Устозлардан сабоқ олиш, китоб мутолааси ва илмий мулоқотлар унинг дунёқарашини кенгайтирган.
Йиллар ўтиши билан у киши толиби илмдан илм берувчи устоз даражасига кўтарилган. Мадрасада шогирдларга таълим бериш, уларга диний билимларни ўргатиш ва маънавий тарбия бериш унинг ҳаётида муҳим ўрин эгаллаган.
Шу тариқа Бухоро даври Абдукарим Охунд Хонжизагий ҳаётида илм излаш, билимни чуқурлаштириш ва устозлик салоҳиятини шакллантириш даври бўлган.
Нилу — илм, ибодат ва маърифат маскани
Абдукарим Охунд Хонжизагий ҳаётининг энг муҳим босқичларидан бири Сариосиё туманидаги Нилу қишлоғи билан боғлиқ.
Кейинчалик у киши Нилуга келиб, шу ерда муқим яшай бошлаган. Умрининг охиригача Нилу аҳли орасида яшаб, халқни намоз ва ибодатга, Аллоҳ таолога сиғинишга, ҳалол ва пок ҳаёт кечиришга чақирган.
Охунднинг Нилудаги фаолиятини оддий диний хизмат доирасидагина баҳолаб бўлмайди. У киши бу ерда маънавий муҳит шаклланишига таъсир кўрсатган, ёшларга таълим берган, шогирдлар тайёрлаган ва илмни кейинги авлодларга етказишга ҳаракат қилган.
Унинг ҳаётида илм ва амал бир-биридан ажралмаган. Ўзи эгаллаган билимни халқ билан баҳам кўриш, инсонларни эзгуликка чақириш ва маънавий тарбия беришни устозлик бурчининг ажралмас қисми деб билган.
Абдукарим Охунд Хонжизагийнинг адабий мероси
Абдукарим Охунд Хонжизагийдан саккизта ғазал мерос қолгани унинг маънавий дунёси билан бир қаторда адабий салоҳиятини ҳам намоён этади.
Ғазал Шарқ адабиётида инсон қалби, муҳаббат, вафо, маърифат, ахлоқ ва илоҳий ишқни ифодалашнинг таъсирчан жанрларидан бири ҳисобланади. Шу нуқтаи назардан, Охунднинг ғазаллари унинг ички кечинмалари, маънавий қарашлари ва бадиий тафаккурини ўрганиш учун муҳим манба бўлиши мумкин.
Ушбу саккиз ғазални алоҳида матншунослик ва адабиётшунослик нуқтаи назаридан тадқиқ этиш, уларнинг тили, вазни, қофияси, бадиий санъатлари ва ғоявий мазмунини таҳлил қилиш Абдукарим Охунд Хонжизагийнинг адабий меросини янада чуқурроқ англаш имконини беради.
Хонжизага меҳр ва қариндошлик ришталари
Абдукарим Охунд Хонжизагий ҳаётидаги яна бир диққатга сазовор жиҳат — туғилиб ўсган Хонжиза қишлоғи билан алоқани узмаганидир.
У киши Бухоро каби йирик илм марказида таҳсил олган ва Нилу қишлоғида умр кечирган бўлса-да, Хонжиза билан маънавий алоқасини сақлаб қолган. Хонжизага борди-келдини канда қилмагани, қариндош-уруғларини зиёрат қилиб тургани унинг оилавий қадриятларга содиқлигини кўрсатади.
Хешу ақраболарига меҳрли ва муҳаббатли муносабатда бўлгани ҳам у кишининг инсон сифатидаги фазилатларини янада ёрқин намоён этади. Зеро, илмли инсоннинг ҳақиқий камолоти унинг билими билан бирга одоби, муомаласи ва одамларга муносабатида ҳам намоён бўлади.
Нилудаги мақбара — авлодлар хотираси
Абдукарим Охунд Хонжизагийнинг қабри ва мақбараси Нилу қишлоғида жойлашган. Бу маскан у кишининг ҳаёти ва фаолияти билан боғлиқ тарихий хотиранинг муҳим белгиларидан биридир.
Мақбара халқнинг улуғ аждодларга бўлган эҳтироми, уларнинг маънавий меросини қадрлаш анъанасининг давоми сифатида аҳамиятлидир.
Нилудаги мақбарани, қабртошларини, улардаги ёзувларни, у киши ҳақидаги халқ ривоятларини ва авлодлар хотирасида сақланиб келаётган маълумотларни илмий асосда ўрганиш Абдукарим Охунд Хонжизагий ҳаётини янада тўлиқ тиклаш имконини беради.
Хулоса
Абдукарим Охунд Хонжизагийнинг ҳаёт йўли Хонжиза, Бухоро ва Нилу каби уч муҳим маънавий маконни бирлаштиради. Хонжиза — унинг туғилиб, илк тарбия ва диний сабоқларни олган юрти; Бухоро — илм ва камолот мактаби; Нилу эса халққа хизмат қилиш, илм тарқатиш ва шогирдлар тайёрлаш маскани бўлган.
У киши ўз ҳаётини илм ва маърифатга бағишлаган, халқни намоз ва ибодатга, эзгулик ва покликка чақирган. Илмни кейинги авлодларга етказиш мақсадида шогирдлар тарбиялаган.
Абдукарим Охунд Хонжизагийнинг Хонжиза билан алоқасини узмагани, туғилиб ўсган юртига борди-келди қилиб тургани, хешу ақраболарига меҳр-муҳаббат билан муносабатда бўлгани эса у кишининг инсон сифатидаги юксак фазилатларидан далолат беради.
Ундан мерос қолган саккизта ғазал эса унинг адабий-маънавий меросининг муҳим қисмидир. Нилу қишлоғидаги мақбараси эса бугунги авлод учун у кишининг муборак номи ва маърифий хизматларини ёдга солувчи тарихий хотира маскани бўлиб хизмат қилади.
Абдукарим Охунд Хонжизагийнинг ҳаёт йўли бизга илмнинг инсон ва жамият манфаатига хизмат қилиши, устозлик анъанасини давом эттириш, қариндошлик ришталарини асраш ва маънавий меросни келажак авлодларга етказиш нақадар муҳим эканини кўрсатади.
Оятуллоҳ Айниддин – Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази илмий ходими
