O‘zbekiston davlat mustaqilligining 35 yilligi mamlakat hayotining barcha sohalarida bosib o‘tilgan murakkab va sermazmun taraqqiyot yo‘lini sarhisob qilish, erishilgan natijalarni baholash hamda kelgusidagi ustuvor vazifalarni belgilash uchun muhim tarixiy davrdir. Mustaqillik yillarida mamlakatning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayotida tub o‘zgarishlar yuz berdi. Ana shunday keng ko‘lamli jarayonlar qatorida diniy-ma’rifiy sohadagi o‘zgarishlar ham alohida o‘rin tutadi.
Zero, xalqning tarixiy xotirasi, milliy o‘zligi va ma’naviy dunyoqarashini shakllantirishda diniy-ma’rifiy merosning o‘rni nihoyatda katta.
O‘zbekiston hududi qadimdan ilm-fan, madaniyat va ma’rifatning yirik markazlaridan biri bo‘lib kelgan. Movarounnahr va Xuroson zaminidan yetishib chiqqan buyuk mutafakkirlar islom sivilizatsiyasi, jahon ilm-fani va ma’naviy tafakkurining rivojiga ulkan hissa qo‘shgan. Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Moturidiy, Burhoniddin Marg‘inoniy, Abu Mansur Moturidiy, Hakim Termiziy, Mahmud Zamaxshariy, Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy kabi allomalar merosi bugungi kunda ham insoniyat ma’naviy va ilmiy tafakkurining muhim tarkibiy qismi sifatida e’tirof etiladi.
Mustaqillikning dastlabki yillaridanoq ana shu ulkan merosga munosabat tubdan o‘zgardi. Ilgari cheklangan yoki yetarli darajada o‘rganilmagan tarixiy manbalarni tadqiq etish, allomalar merosini xalqimizga qaytarish, qadimiy qo‘lyozmalarni izlash va ilmiy muomalaga kiritish uchun keng imkoniyatlar yaratildi. Milliy qadriyatlarning insonparvarlik, ezgulik, ilm-ma’rifat, bag‘rikenglik va tinchlik kabi jihatlarini chuqur o‘rganishga e’tibor kuchaydi.
Bugungi kunda diniy-ma’rifiy sohadagi islohotlarga faqat diniy ta’lim yoki ibodat erkinligi nuqtayi nazaridan qarash yetarli emas. Ushbu jarayonni milliy o‘zlikni anglash, tarixiy xotirani tiklash, ma’naviy immunitetni shakllantirish, yoshlarni yot g‘oyalardan asrash, ilmiy tafakkurni rivojlantirish va jamiyatda tinchlik-totuvlikni mustahkamlash bilan bog‘liq yaxlit jarayon sifatida baholash lozim.
Mustaqillik O‘zbekiston xalqiga o‘z tarixiga, milliy qadriyatlariga va ma’naviy merosiga yangicha nazar bilan qarash imkonini berdi. Sobiq tuzum davrida milliy-ma’naviy qadriyatlarga nisbatan shakllangan cheklovlar natijasida bir necha avlod o‘rtasida boy tarixiy merosning uzviyligi ma’lum darajada zaiflashgan edi. Mustaqillik sharoitida esa bu bo‘shliqni to‘ldirish, ajdodlar yaratgan ilmiy va ma’rifiy merosni yangi avlodga yetkazish masalasi dolzarb vazifaga aylandi.
Mustaqillik yillarida buyuk allomalar tavallud sanalarini xalqaro va respublika miqyosida nishonlash, ularning asarlarini nashr etish, ilmiy konferensiyalar tashkil qilish, yodgorlik majmualarini obod etish kabi ko‘plab tadbirlar amalga oshirildi. Bunday sa’y-harakatlar natijasida allomalar nomi va merosi keng jamoatchilikka qayta tanitildi. Ayniqsa, hadis ilmi rivojiga katta hissa qo‘shgan Imom Buxoriy va Imom Termiziy kabi muhaddislar merosining chuqur o‘rganilishi alohida ahamiyat kasb etdi. Ularning asarlarida ilm, insoniylik, halollik, mehr-oqibat, ota-onaga hurmat, qo‘shnichilik, adolat va jamiyat oldidagi mas’uliyat kabi umuminsoniy qadriyatlarning keng yoritilgani ma’naviy merosning zamonaviy tarbiya uchun ham katta ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi.
Mustaqillik davrining muhim xususiyatlaridan biri ma’rifiy merosni ilmiy asosda o‘rganish imkoniyatlarining kengayganidir. Ajdodlarimizning qalamiga mansub manbalarni faqat targ‘ibot nuqtayi nazaridan emas, balki tarixiy, filologik, manbashunoslik, matnshunoslik va qiyosiy tadqiqotlar asosida o‘rganishga e’tibor kuchaydi. O‘zbekiston hududidagi qadimiy qo‘lyozma fondlarida, shuningdek, dunyoning turli ilmiy va kutubxona markazlarida saqlanayotgan qo‘lyozmalarni aniqlash, tavsiflash va ilmiy muomalaga kiritish ishlari ham diniy-ma’rifiy merosni tiklashning muhim yo‘nalishiga aylandi. Bu jarayon nafaqat mamlakat tarixini chuqurroq o‘rganish, balki O‘zbekiston hududidan yetishib chiqqan olimlarning jahon ilm-fani taraqqiyotidagi o‘rnini xolis baholash imkonini beradi. Ayniqsa, Termiz va uning atrofidagi hududlardan yetishib chiqqan allomalar merosi alohida ilmiy ahamiyatga ega. Termiz qadimdan ilm-fan va madaniyat markazlaridan biri sifatida tanilgan. Imom Termiziy, Hakim Termiziy, Burhoniddin Muhaqqiq Termiziy va boshqa ko‘plab olimlarning ilmiy faoliyati mintaqaning islom ilm-fani tarixidagi mavqeini ko‘rsatadi.
Bugungi kunda Termiziy allomalar merosini o‘rganish bo‘yicha ilmiy izlanishlarning kengayishi tarixiy manbalarni qayta ko‘rib chiqish, qo‘lyozmalarni kataloglashtirish, asarlarni tarjima qilish va zamonaviy ilmiy metodologiyalar asosida tadqiq etish uchun yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Bu ishlarning natijasi nafaqat ilmiy doiralarda, balki keng jamoatchilik orasida ham katta ahamiyat kasb etmoqda.
Yangi O‘zbekistonning diniy-ma’rifiy sohadagi islohotlarida bag‘rikenglik va konfessiyalararo totuvlik alohida ahamiyatga ega. Yurtimiz tarixan turli dinlar, madaniyatlar va sivilizatsiyalar kesishgan hududlardan biri bo‘lib kelgan. Shu sababli bag‘rikenglik an’analari xalqimizning tarixiy-madaniy tajribasida chuqur ildizlarga ega. Mustaqillik yillarida turli diniy konfessiyalar vakillarining tinch-totuv yashashi, o‘z diniy an’analarini qonunchilik doirasida amalga oshirishi uchun tegishli sharoitlarni yaratishga e’tibor qaratildi. Chunki diniy bag‘rikenglikning mustahkamlanishi jamiyatdagi ijtimoiy barqarorlik va fuqarolar totuvligining muhim omillaridan biridir. Bag‘rikenglikni faqat boshqa din vakillariga hurmat bilan munosabatda bo‘lish sifatida tushunish tor yondashuv bo‘ladi. Uning mazmunida fikrlar xilma-xilligini hurmat qilish, turli madaniy va diniy qarashlarga nisbatan murosali munosabat, insonning qadr-qimmatini e’zozlash kabi tamoyillar ham mujassamdir. Shu ma’noda diniy-ma’rifiy faoliyat jamiyatda o‘zaro hurmat va muloqot madaniyatini rivojlantirishga xizmat qilishi kerak. Ayniqsa, globallashuv sharoitida turli madaniyat va diniy qarashlar bir-biri bilan tobora ko‘proq aloqaga kirishayotgan bir paytda bunday yondashuvning ahamiyati yanada ortmoqda.
Ta’kidlash joizki, bugungi globallashuv davrida diniy-ma’rifiy sohada shakllangan muhim tamoyillardan biri jaholatga qarshi ma’rifat bilan kurashish g‘oyasidir. Bu tamoyilning mohiyati muayyan salbiy qarashlarni faqat taqiqlash yoki rad etish bilangina cheklanmay, balki ularning ildizida yotgan bilimsizlik, noto‘g‘ri tasavvur va ma’naviy bo‘shliqni ilm-ma’rifat orqali bartaraf etishdan iborat. Axborot texnologiyalari jadal rivojlangan bugungi davrda ma’lumot olish imkoniyatlari nihoyatda kengaydi. Bir tomondan, bu ijobiy imkoniyat bo‘lib, inson istalgan mavzuda turli manbalardan ma’lumot olish imkoniga ega bo‘ldi. Ikkinchi tomondan esa, internetdagi ma’lumotlarning barchasi ham ishonchli yoki ilmiy asoslangan emas. Shu sababli zamonaviy diniy-ma’rifiy faoliyatning muhim vazifalaridan biri aholining, ayniqsa yoshlarning axborotni tanqidiy baholash ko‘nikmalarini rivojlantirishdir.
So‘nggi yillarda Yangi O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar diniy-ma’rifiy sohaga ham yangi mazmun olib kirdi. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasida inson qadri, ma’naviy taraqqiyot, ilm-fan va ta’limning ustuvorligi kabi tamoyillar diniy-ma’rifiy sohani rivojlantirish uchun ham muhim asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Bugungi bosqichda diniy-ma’rifiy faoliyatni faqat an’anaviy shakllarda olib borish yetarli emas. Zamonaviy kommunikatsiya vositalari, internet, ijtimoiy tarmoqlar, elektron kutubxonalar, raqamli arxivlar va multimedia imkoniyatlaridan samarali foydalanish zarur. Bunda asosiy masala faqat kontent hajmini oshirish emas, balki uning ilmiy va ma’rifiy sifatini ta’minlashdir. Shu nuqtayi nazardan, ilmiy-tadqiqot markazlari, oliy ta’lim muassasalari, diniy ta’lim tashkilotlari, muzeylar, kutubxonalar va ommaviy axborot vositalari o‘rtasidagi hamkorlikni yanada rivojlantirish maqsadga muvofiqdir.
Diniy-ma’rifiy sohada amalga oshirilgan islohotlarning eng muhim natijalaridan biri xalqning o‘z ma’naviy ildizlariga bo‘lgan munosabatining o‘zgarganidir. Mustaqillik tufayli xalq o‘z tarixini, allomalarini va diniy-ma’rifiy merosini kengroq o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Bunday jarayon milliy o‘zlikni anglashning mustahkamlanishiga xizmat qiladi. O‘z tarixini yaxshi bilgan, ajdodlarining ilmiy va ma’naviy yutuqlaridan xabardor bo‘lgan insonda Vatanga daxldorlik hissi kuchli bo‘ladi. Ajdodlarimizning ilmga bo‘lgan munosabati, turli xalqlar va ilmiy maktablar bilan aloqalari, insonparvarlik va bag‘rikenglikka asoslangan qarashlari zamonaviy jamiyat uchun ham dolzarbdir.
Umuman aytganda, O‘zbekiston davlat mustaqilligining 35 yilligi mamlakatning diniy-ma’rifiy sohada bosib o‘tgan taraqqiyot yo‘lini chuqur tahlil qilish uchun muhim tarixiy bosqichdir. Demak, mustaqillikning 35 yilligi munosabati bilan diniy-ma’rifiy sohada amalga oshirilgan islohotlarga nazar tashlar ekanmiz, ularni o‘tmishni tiklashga qaratilgan jarayon sifatida emas, balki tarixiy meros, zamonaviy ilm-fan va kelajak taraqqiyotini bog‘laydigan uzviy tizim sifatida baholash lozim. Zero, ma’naviy ildizlarini chuqur anglagan, ilm-ma’rifatga tayanadigan va bag‘rikenglik tamoyillarini qadrlaydigan jamiyatgina barqaror va farovon kelajakni bunyod eta oladi.
Sarvar Saidov – Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi Ilmiy tadqiqotlar bo‘limi boshlig‘i, tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
