Termiz zamini asrlar davomida turli xalqlar, madaniyatlar va ilmiy an’analar tutashgan, ilm-fan va ma’rifat rivojlangan maskanlardan biri bo‘lib kelgan. Bu zamindan yetishib chiqqan allomalarning asarlari nafaqat bir xalq yoki bir hudud, balki butun insoniyat ma’naviy merosining muhim qismiga aylangan. Ana shunday buyuk mutafakkirlardan biri – IX–X asrlarda yashab ijod qilgan Hakim Termiziydir.
Hakim Termiziyning ilmiy-ma’naviy merosida insonning ichki dunyosi, qalb tarbiyasi, nafsni jilovlash, ma’rifat, yaxshi xulq va ma’naviy kamolot masalalari alohida o‘rin egallaydi. Uning “Navodir al-usul” asari hadislar asosida axloqiy-ma’naviy masalalarni chuqur talqin qiluvchi muhim manbalardan biri hisoblanadi. Zamonaviy tadqiqotlarda ham Hakim Termiziy axloq masalalarini aql, din va ma’rifat tushunchalari bilan uzviy bog‘liq holda tahlil qilgani qayd etiladi. Shu nuqtai nazardan Hakim Termiziy merosining tinchlik va totuvlik uchun ahamiyatini anglashda bir muhim haqiqatga e’tibor qaratish lozim: tashqi tinchlik insonning ichki xotirjamligi va ma’naviy tarbiyasidan boshlanadi.
Hakim Termiziy insonning tashqi xatti-harakatlarini uning ichki holatidan ajratib qaramaydi. Uning qarashlarida qalb, aql, nafs va ma’rifat o‘rtasidagi munosabat muhim o‘rin tutadi. Mutafakkirning ma’naviy-axloqiy qarashlariga ko‘ra, inson o‘z nafsi va havaslarini tarbiyalamas ekan, haqiqiy ma’naviy kamolotga erisha olmaydi. “Adab an-nafs” asarida ham nafsni tarbiyalash, uning havas va mayllarini nazorat qilish, qalbni ma’naviy jihatdan poklash kabi masalalarga katta e’tibor qaratilgan. Asarda qalbning shahvat va havoyu havas asiriga aylanishi insonning ma’naviy zaiflashishiga olib kelishi haqida fikr yuritiladi. Bu g‘oyani bugungi hayotimiz bilan bog‘laydigan bo‘lsak, inson qalbida hasad, kibr, manmanlik, nafrat va adovat kuchli bo‘lsa, uning atrofidagi insonlar bilan tinch-totuv yashashi qiyinlashadi. Aksincha, sabr, qanoat, kechirimlilik, kamtarlik va mehr ustuvor bo‘lgan qalb insonni yaxshilikka yetaklaydi.
Shu ma’noda, tinchlikni ta’minlash faqat tashqi tartibni saqlash bilan cheklanmaydi. U insonning ichki madaniyati, o‘zini boshqara bilishi va boshqalarga hurmat bilan munosabatda bo‘lishidan boshlanadi. Insonlar o‘rtasidagi ko‘plab kelishmovchiliklarning zamirida o‘zini ustun qo‘yish, o‘z fikrini mutlaq haqiqat deb bilish, manfaatparastlik yoki g‘azabni jilovlay olmaslik kabi holatlar yotadi. Hakim Termiziy merosida nafsni tarbiyalashga urg‘u berilishi ana shu jihatdan katta ahamiyatga ega. Mutafakkirning qarashlarida insonning ma’naviy kamoloti bir kunlik jarayon emas, balki doimiy o‘z-o‘zini tarbiyalash va ichki kurashni talab qiladi. Uning asarlarida ma’naviy yuksalish, qalbni tarbiyalash va nafsni jilovlash o‘zaro bog‘liq jarayonlar sifatida namoyon bo‘ladi. Zamonaviy tadqiqotlarda ham “Xatm al-avliyo” asarida shaxsning ma’naviy rivojlanishi, o‘zini poklashi va axloqiy takomiliga doir qarashlar muhim o‘rin tutgani ta’kidlanadi. Bundan bugungi inson uchun ham muhim saboq chiqadi: boshqalarni o‘zgartirishdan oldin inson o‘zini tarbiyalashi kerak.
Oilada er-xotin o‘rtasidagi kelishmovchilikda, ota-ona va farzand munosabatida, ish jamoasidagi bahslarda yoki ijtimoiy tarmoqlardagi tortishuvlarda insonning o‘zini tiyishi, g‘azabini nazorat qilishi va boshqalarning fikrini eshita bilishi tinchlik va totuvlikni saqlashga xizmat qiladi.
Hakim Termiziy merosining yana bir muhim jihati – ilm va ma’rifatning inson ma’naviy hayotidagi o‘rniga yuksak baho berilishidir. “Navodir al-usul”da hadislarni ma’naviy-ma’rifiy jihatdan talqin qilishda ilm, ma’rifat va nur tushunchalari muhim o‘rin egallaydi. 2025 yilda chop etilgan tadqiqotda ham Hakim Termiziyning ushbu asarda ilm, ma’rifat va nur tushunchalarini o‘zaro bog‘liq holda talqin qilgani ko‘rsatilgan.
Ma’rifat insonga nafaqat ma’lumot beradi, balki uning dunyoqarashini kengaytiradi. Bilimli va ma’rifatli inson voqea-hodisalarga bir tomonlama emas, mulohaza va tahlil bilan yondashishga harakat qiladi. Bu esa turli qarashlar o‘rtasida murosa va muloqot uchun imkoniyat yaratadi. Bugun axborot oqimi nihoyatda tezlashgan davrda bu g‘oyaning ahamiyati yanada ortib bormoqda. Internetda tarqalayotgan har qanday ma’lumotni haqiqat sifatida qabul qilish, asossiz xabarlarga ishonish yoki hissiyotga berilgan holda munosabat bildirish jamiyatda tushunmovchilik va ziddiyatlarni kuchaytirishi mumkin. Shu bois Hakim Termiziy merosidan bugungi kun uchun shunday xulosa chiqarish mumkin: ma’rifatli inson – nafaqat ko‘p narsani biladigan, balki bilganini to‘g‘ri qo‘llaydigan, o‘z hissiyotini boshqaradigan va boshqalarning qadrini anglaydigan inson bo‘lishi kerak.
Hakim Termiziy ta’limotida qalb insonning ma’naviy hayotida markaziy o‘rin tutadi. Uning qarashlarida aql, qalb va nafs o‘rtasidagi munosabat insonning ma’naviy holatini belgilaydi. Encyclopaedia Iranica ma’lumotlarida ham Hakim Termiziy qarashlarida aql va nafsning inson qalbidagi kurashi, ma’rifat nuri va qalbning ma’naviy yuksalishi markaziy masalalardan biri ekani qayd etilgan. Qalb pokligi faqat shaxsiy fazilat emas. Uning ijtimoiy ahamiyati ham bor. Qalbida hasad bo‘lmagan inson boshqaning yutug‘idan bezovta bo‘lmaydi. Kibrdan xoli inson o‘zidan boshqalarni past ko‘rmaydi. G‘azabini jilovlay olgan inson kelishmovchilikni janjalga aylantirmaydi. Kechirishni bilgan inson esa adovatning uzoq davom etishiga yo‘l qo‘ymaydi. Demak, jamiyatdagi katta totuvlik ko‘p jihatdan millionlab insonlarning kichik-kichik axloqiy tanlovlaridan tarkib topadi. Har bir inson o‘z qalbida mehrni kuchaytirsa, oilada munosabatlar yaxshilanadi; oilada totuvlik bo‘lsa, mahallada ishonch ortadi; mahallada o‘zaro hurmat mustahkamlansa, butun jamiyatda barqarorlik qaror topadi.
Hakim Termiziyning “Navodir al-usul” asarida axloq masalalari hadislar bilan bog‘liq holda talqin qilinishi uning merosining amaliy ahamiyatini yanada oshiradi. Tadqiqotlarda ham alloma axloqni faqat nazariy tushuncha sifatida emas, balki insonning kundalik xulq-atvori bilan bog‘liq holda yoritgani ta’kidlanadi. Bu nuqtai nazardan qaraganda, tinchlikparvarlik katta shiorlardan ko‘ra oddiy kundalik odatlarda ko‘proq namoyon bo‘ladi: salomlashish, muloyim gapirish, kattalarni hurmat qilish, kichiklarga mehr ko‘rsatish, o‘zgalarning fikrini eshitish, xatoni kechira bilish va bahs paytida haqoratdan saqlanish. Ayniqsa, oila tarbiyasida bu tamoyillar muhim. Farzand kattalarning bir-biriga qanday munosabatda bo‘lishini ko‘rib ulg‘ayadi. Agar oilada muammolar baqir-chaqir va haqorat bilan emas, muloqot va kelishuv bilan hal qilinsa, farzand ham nizolarni tinch yo‘l bilan hal qilish madaniyatini o‘rganadi.
Hakim Termiziy merosini zamonaviy tarbiya jarayoniga tatbiq etishda uning qalb tarbiyasi, nafsni boshqarish, ma’rifat, sabr va yaxshi xulq haqidagi qarashlaridan samarali foydalanish mumkin. Bugun insonlar nafaqat ko‘cha-ko‘yda, balki internet va ijtimoiy tarmoqlarda ham doimiy muloqotda. Bir qarashda oddiy ko‘ringan izoh, post yoki xabar minglab insonlarga qisqa vaqt ichida yetib borishi mumkin. Shuning uchun axborotdan foydalanish madaniyati ham ma’naviy tarbiyaning bir qismiga aylanishi zarur. Asossiz ma’lumotni tekshirmasdan tarqatmaslik, boshqalarning sha’niga teguvchi fikrlardan saqlanish, turli qarashdagi insonlarga nisbatan hurmatni yo‘qotmaslik va bahslarda haqoratga yo‘l qo‘ymaslik – bugungi tinchlik madaniyatining muhim talablaridir.
Bugun yosh avlodni bag‘rikenglik, Vatanga muhabbat, kattalarga hurmat, kichiklarga g‘amxo‘rlik, turli fikrlarga madaniyatli munosabatda bo‘lish ruhida tarbiyalashda Termiziy allomalar merosidan foydalanish katta imkoniyatlarga ega. Bu meros yoshlarga faqat tarixiy bilim berish bilan cheklanmasligi kerak. Ularning kundalik hayotida namoyon bo‘ladigan amaliy fazilatlarga aylanishi muhim. Masalan, “g‘azabni qanday boshqarish?”, “bahsda qanday madaniyatni saqlash?”, “ijtimoiy tarmoqda qanday mas’uliyat bilan yozish?”, “kechirish nima uchun muhim?”, “boshqalarning fikrini qanday hurmat qilish kerak?” kabi savollarga Hakim Termiziyning ma’naviy merosi asosida javob izlash mumkin.
Allomaning merosidan anglashiladigan eng muhim xulosa shuki, jamiyatdagi tinchlik insonning ichki dunyosidagi tartib va xotirjamlikdan boshlanadi. O‘z nafsini boshqara olgan, qalbida adovatni emas, mehrni ustuvor qo‘ygan, ilm va ma’rifatga intiladigan inson atrofidagi kishilar bilan ham totuv munosabat o‘rnatishga ko‘proq qodir bo‘ladi. Shu bois Hakim Termiziyning ma’naviy merosi bugun ham insonni o‘z-o‘zini tarbiyalashga, boshqalarni hurmat qilishga, nizolarni murosa va muloqot orqali hal etishga, jamiyatda tinchlik va bag‘rikenglik muhitini mustahkamlashga chorlaydi.
Sevarov Olimjon,
Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy kotibi
