Insoniyat tarixida ba’zi zaminlar bor — ular nafaqat bir davr, balki asrlar osha ilm-fan, ma’naviyat va madaniyat chirog‘ini yondirib keladi. Surxon vohasining qadimiy markazi Termiz ana shunday muborak zaminlardan biri hisoblanadi. Amudaryoning sokin sohilida bunyod bo‘lgan bu shahar o‘rta asrlarda Movarounnahrning yirik ilm-fan va savdo markazlaridan biriga aylangan, unda fiqh, hadis, tafsir, tasavvuf, tibbiyot va boshqa ko‘plab sohalarda chuqur iz qoldirgan allomalar yetishib chiqqan.
«Termiziy» nisbasi bilan tanilgan allomalar deganda, birinchi navbatda, Termiz shahri yoki uning atrofida tug‘ilgan, o‘sha yerda kamolga yetgan yoxud uzoq yillar shu zaminda ijod qilgan olimlar, shayxlar va mutafakkirlar nazarda tutiladi. Ushbu nisba ularning ilmiy va ma’naviy maktabi qaerdan boshlanganini ko‘rsatuvchi o‘ziga xos «shahodatnoma» vazifasini bajargan. Zamonaviy tadqiqotchilar ma’lumotiga ko‘ra, tarixiy manbalarda shu nisba bilan qayd etilgan allomalar soni ikki yuzdan ortib ketadi, kelajakdagi izlanishlar esa bu sonni yanada ko‘paytirishi mumkin. Ular orasida diniy ilmlar — tafsir, hadis, fiqh, tasavvuf — bilan bir qatorda dunyoviy bilimlar — astronomiya, matematika, tabobat, zoologiya, adabiyot sohalarida ham peshqadamlik qilgan allomalar bo‘lgan. Aynan shu ulkan salmoq ichida jahon miqyosida eng ko‘p tan olingan va ilm-fan xazinasiga beqiyos hissa qo‘shgan ikki buyuk siymoni alohida ta’kidlash lozim.
Abu Iso Muhammad at-Termiziy (824–892)
Nasabi va nomlanishi. To‘liq ismi Muhammad ibn Iso ibn Savra ibn Muso ibn Zahhoq Sulamiy Zariyr Bug‘iy Termiziy bo‘lgan. Nasabi mashhur Sulaym ibn Mansur qabilasiga borib taqalganligi uchun «Sulamiy» taxallusini olgan, umrining so‘nggi yillarida ko‘p yig‘laganidan ko‘zi ojiz bo‘lib qolgani sababli unga «Zariyr» nisbasi berilgan. Termizga qarashli Bug‘ qishlog‘ida yashagani tufayli «Bug‘iy» deb ham atalgan.
Tug‘ilishi va oilasi. Hijriy 209 (milodiy 824) yili Termiz yaqinidagi Bug‘ qishlog‘ida (hozirgi Surxondaryo viloyati Sherobod tumani hududida) o‘rta hol oilada dunyoga kelgan. Bobosi Savra asli Marvdan bo‘lib, Lays ibn Sayyor davrida Termizga ko‘chib kelgan. Oilasi va ota-onasi haqida manbalarda batafsil ma’lumot saqlanmagan.
Ilm yo‘lidagi safarlari va ustozlari. Yoshligidan ilmga o‘ta tirishqoqligi, idroki va zakovati bilan tengdoshlaridan ajralib turgan Abu Iso Termiz, Samarqand, Marv kabi Movarounnahr shaharlarida tahsil olgandan so‘ng, 850 yildan, ya’ni 26 yoshidan boshlab Buxoro, Nishopur, Balx, Ray, Bag‘dod, Kufa, Basra, Makka, Madina kabi yirik ilm markazlariga uzoq safarlarga chiqqan. U o‘z vatanida va xorijda yuzdan ortiq ustozdan ilm olgan, jumladan Imom Buxoriy, Imom Muslim, Abu Dovud, Imom Dorimiy, Is’hoq ibn Rohavayh kabi davrining yirik muhaddislaridan saboq olgan. Ayniqsa, Imom Buxoriyga nisbatan hurmati yuksak bo‘lib, u: «Hadis ilmida Iroqda ham, Xurosonda ham Muhammad ibn Ismoildan ko‘ra ilmliroq biror kishini ko‘rmadim», deb ta’kidlagan. O‘z navbatida Imom Buxoriy ham shogirdiga yuksak baho berib: «Sen mendan foydalanganingdan ko‘ra, men sendan ko‘proq foydalandim», degan.
Asarlari. Umri davomida hadis, tafsir, tarix, tasavvuf sohalarida o‘ndan ortiq asar yozgan: «Al-jomi’ al-kabir» («Sunan at-Termiziy»), «Kitob at-tafsir», «Ash-shamoil an-nabaviyya», «Kitob at-tarix», «Kitob al-ilal al-kabir» va «as-sag‘ir», «Kitob az-zuhd», «Kitob al-asmo val kuna» va boshqalar.
Uning shoh asari — islomdagi olti eng ishonchli hadis to‘plamidan («Kutub as-sitta») biri hisoblangan «Al-Jomi’ as-sahih» («Sunan at-Termiziy»)dir. Asarda 3956 ta hadis jamlangan bo‘lib, u nafaqat hadislarni, balki ularning fiqhiy sharhlari va turli mazhablar o‘rtasidagi qiyosiy tahlilini ham o‘z ichiga olgani bilan boshqa to‘plamlardan ajralib turadi. Asar iymon, Qur’on tafsiri, ibodatlar, nikoh, savdo-sotiq, tabobat, odob-axloq kabi ko‘plab mavzularni qamrab oladi va 884 (hijriy 270) yilda, alloma qariyb 60 yoshga yetganida yakunlangan. Imom Termiziyning o‘zi bu asar haqida: «»Al-Jomi’»ni yozib tugatgach, Hijoz, Iroq va Xuroson olimlariga ko‘rsatganimda, ular uni mamnunlik bilan bir ovozdan ma’qul topdilar», deb eslaydi. Keyingi asrlar olimlaridan Hofiz Abulfazl Maqdisiy esa bu asarni oddiy kitobxonlar uchun ham tushunarli bo‘lgani sababli Imom Buxoriy va Imom Muslim asarlaridan ham foydaliroq deb baholagan.
Allomaning ikkinchi muhim asari — «Ash-Shamoil an-nabaviyya» bo‘lib, unda Payg‘ambar alayhissalomning surat-siyrati va fazilatlariga oid 408 ta hadis mantiqiy izchillikda bir kitobga jamlangan.
Vafoti va merosi. Imom Termiziy hijriy 279 (milodiy 892) yil Termiz yaqinidagi Bug‘ qishlog‘ida vafot etgan va shu yerga dafn qilingan. Uning maqbarasi bugungi kunda yirik ziyoratgohga aylangan. 1990 yilda tavalludining 1200 yilligi xalqaro miqyosda nishonlangan, 2016 yildan boshlab esa maqbara majmuasi tubdan yangilanib, 1,75 gektar maydonda besh yuz o‘rinli masjid, kutubxona, anjumanlar zali kabi inshootlar barpo etilgan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 14 fevraldagi qaroriga asosan Termiz shahrida «Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi», 2020 yilda esa «Imom Termiziy» o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi tashkil etilgan. Allomaning «Sunani Termiziy», «Shamoili Muhammadiyya» kabi asarlari o‘zbek tiliga tarjima qilinib, uning hayoti va ijodiga bag‘ishlangan ko‘plab ilmiy asarlar nashr etilgan.
Hakim Termiziy (taxminan 820–932)
Nasabi va unvoni. To‘liq ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali ibn Hasan ibn Bishr ibn Horun Hakim Termiziydir. U «valoyat» (valiylik) masalasini ilk bor nazariy jihatdan tizimli tarzda ishlab chiqqan mutafakkir sifatida tan olingani bois «Hakim ul-avliyo» («avliyolarning hakimi») unvoni bilan ulug‘langan. Fors mutasavvifi Farididdin Attor u haqda: «U zot ilmning turli yo‘nalishlarida komil, xulqi sharafli, ta’limoti ilm ustiga qurilgan rabboniy olim, Payg‘ambar ummatining hakimi bo‘lib, hech kimga taqlid qilmagan», deb yozgan. Aynan shu yuksak hikmat sohibi bo‘lgani tufayli «Hakim» unvoni uning o‘z ismidan ham ko‘ra mashhurroq bo‘lib ketgan — tarixda islomiy yo‘nalishda shu unvon bilan eng ko‘p tanilgan yagona siymo u hisoblanadi.
Tug‘ilishi va oila muhiti. Tadqiqotchilar xulosasiga ko‘ra, 820 yilda Termiz shahrida tavallud topgan va uzoq umr ko‘rib, 932 yilda 112 yoshida vafot etgan (aniq sanalar manbalarda qat’iy belgilanmagan). Maqbarasi Termiz yaqinidagi Amudaryo bo‘yida joylashgan. Otasi Ali ibn Hasan ibn Bishr Termiziy o‘z davrining yetuk hadis olimlaridan bo‘lib, Balx, Bag‘dod, Kufa, Basra, Makka va Madinada faoliyat yuritgan. Onasi ham hadis roviylari avlodidan bo‘lib, alloma yoshligida undan ham saboq olgan — demak, Hakim Termiziy ilm ahli bo‘lgan xonadonda voyaga yetgan.
Yoshligi va ilm yo‘li. Alloma sakkiz yoshida ustozi ta’sirida ilmga qiziqib qolgani, bu ishtiyoq uning uchun bolalik o‘yin-kulgisining o‘rnini bosganini o‘zi quyidagicha eslaydi: «Sakkiz yoshga yetganimda u zot meni ilm o‘rganishga mashg‘ul qildi… bu men uchun doimiy odatga aylandi». Yigirma yetti yoshga yetganda ilm safariga chiqish nasib etib, Iroq, Basra orqali Makkaga yo‘l olgan, haj vazifasini ham ado etgan. Safar davomida Balx, Marv, Nishopur, Kufa, Bag‘dod kabi shaharlarda ikki yuzdan ortiq olimdan — jumladan tasavvuf namoyandalari Abu Turob Naxshabiy, Ahmad ibn Xizravayh Balxiy kabi zotlardan — saboq olgan va ulardan hadis rivoyat qilgan.
Asarlari. Hakim Termiziydan boy ilmiy-ma’naviy meros qolgan: tadqiqotchilar uning qalamiga mansub 70–80 ga yaqin asarni sanaydilar, ularning aksariyati bizgacha yetib kelgan va hozirgacha O‘zbekiston, Fransiya, Misr, Turkiya, Buyuk Britaniya kabi mamlakatlar qo‘lyozma fondlarida saqlanmoqda. Eng yirik asari — bir yarim mingdan ortiq rivoyatni jamlagan «Navodir al-usul fiy ma’rifati ahadiys ar-rasul» bo‘lib, unda 206 hadisni bevosita otasi Ali ibn Hasandan rivoyat qilgani diqqatga sazovordir. Shuningdek, «Xatm al-avliyo» («Valiylar cho‘qqisi»), «Al-manhiyot», «Al-haj va asroruhu», «Al-aql va-l-hava», «Bayon al-ilm», «Riyozatu-n-nafs», «Adab an-nafs» kabi o‘nlab risolalari orasida tafsir, hadis, fiqh, aqida va tasavvufga oid asarlari alohida ajralib turadi. Asarlarning katta qismi arab tilida yozilgan bo‘lib, keyinchalik Qohira, Bayrut kabi shaharlarda nashr etilgan va ba’zilari bir qator tillarga tarjima qilingan.
Ilmiy merosning mohiyati. Hakim Termiziy asarlarining bosh g‘oyasi — islom dinining asl mazmun-mohiyatini anglash va insonlarga to‘g‘ri tarzda yetkazishdir. U inson ichki dunyosini qalb, aql, nafs va ruhdan iborat deb tahlil qilgan, insonni butun boshli «mamlakat»ga qiyoslab, unda nafs bilan aql-qalb o‘rtasidagi kurashni chuqur yoritgan. Misrlik tadqiqotchi Ahmad Abdurahim Soyih uni islom psixologiyasi yo‘nalishining asoschisi deb baholaydi; Marokashlik olim Idris Abdussalom Shohidiy esa uning zamonaviy psixologiya tizimidagi o‘rnini alohida tadqiq etish zarurligini ta’kidlaydi. Shuningdek, u islomda valiylik-avliyolik nazariyasi va amaliyotini ilk bor tizimli tadqiq etgan, hamda shariat hukmlarining hikmati va maqsadini ifodalovchi «maqosid ash-shariy’a» yo‘nalishining ham asoschisi hisoblanadi. Bundan tashqari, u Qur’oni Karimga bag‘ishlangan, hozirgacha aniqlangan eng qadimgi yozma tafsirlardan birining ham muallifidir.
Allomaning hikmatli so‘zlaridan biri ana shunday teran falsafani mujassam etadi: «Dunyoning amiri — inson. Insonning amiri — qalb. Qalbning amiri — ma’rifat. Ma’rifatning amiri — Xudoni tanituvchi ilmdir».
Mustaqillik davrida o‘rganilishi. Mustaqillik yillarida Hakim Termiziy hayoti va merosini o‘rganishda U. Uvatov, J. Cho‘tmatov, I. Usmonov, O. Qoriev, M. Ismoilov kabi olimlarning xizmatlari katta bo‘ldi. U. Uvatovning «Al-Hakim at-Termiziy» (2001) va «Ikki buyuk donishmand» (2005), J. Cho‘tmatovning «Muhammad Hakim Termiziy risolalari» kabi asarlari, shuningdek «Al-haj va asroruhu», «Ma’rifatu-l-asror», «Adab an-nafs» kabi asarlarning o‘zbek tiliga tarjima qilinishi allomaning merosi keng omma uchun ochilishiga xizmat qildi. Xorijda esa Artur Jon Arberri, Bernd Radtke, Abdulfattoh Baraka singari olimlar uning ijodini tadqiq etishgan.
Boshqa termiziy allomalar
Yuqorida tilga olingan ikki buyuk siymodan tashqari, tarixiy manbalarda Abu Bakr Muhammad ibn Umar Varroq Termiziy (Hakim Termiziyning shogirdlaridan biri), Burhoniddin Termiziy, Xoja Samandar Termiziy kabi ko‘plab termiziy allomalar nomi qayd etilgan. «Termiziy» nisbasidagi allomalar nafaqat Termizda, balki o‘sha davr islom olamining yirik ilmiy markazlarida ham faoliyat yuritib, diniy ilmlar bilan bir qatorda astronomiya, matematika, tabobat va adabiyot sohalarida ham iz qoldirishgan. Keyingi asrlarda ham Termiz zaminidan fiqh, tibbiyot, adabiyot va boshqa sohalarda nom qozongan allomalar yetishib chiqqan. Ularning barchasini birlashtiruvchi umumiy jihat — vatanga sadoqat, ilmga chanqoqlik va insonparvarlik g‘oyalarini o‘z ijodida aks ettirganliklaridir.
Xulosa
Termiz zaminining jahon ilm-fan xazinasiga qo‘shgan hissasi, shubhasiz, Abu Iso Muhammad at-Termiziy va Hakim Termiziy siymolarida o‘z ifodasini topadi. Biri hadis ilmining oltin davrida «Kutub as-sitta»ning eng sevimli namunasini yaratgan bo‘lsa, ikkinchisi tasavvuf falsafasining nazariy poydevorini qurib, inson ruhiyatining chuqur tahlilchisi sifatida tan olingan. Ularning ilmiy merosi asrlar osha saqlanib, bugungi kunda ham O‘zbekistonda va butun dunyoda chuqur tadqiq etilmoqda. Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi faoliyati, maqbaralar atrofida barpo etilgan ziyoratgoh majmualari va allomalar asarlarining tarjima qilinishi — bu buyuk merosni kelajak avlodlarga bus-butun yetkazish yo‘lidagi muhim qadamlardir.
Zoxir Yaxyayev, Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi matbuot kotibi
Manbalar: «Imom Termiziy» (U. Uvatov, O. Jo‘raev, Termiz — 2021); «Hakim Termiziy» (U. Uvatov, J. Cho‘tmatov, Termiz — 2021); «Termiz zaminidan dunyoga tanilgan buyuk allomalar»
