Инсоният тарихида баъзи заминлар бор — улар нафақат бир давр, балки асрлар оша илм-фан, маънавият ва маданият чироғини ёндириб келади. Сурхон воҳасининг қадимий маркази Термиз ана шундай муборак заминлардан бири ҳисобланади. Амударёнинг сокин соҳилида бунёд бўлган бу шаҳар ўрта асрларда Мовароуннаҳрнинг йирик илм-фан ва савдо марказларидан бирига айланган, унда фиқҳ, ҳадис, тафсир, тасаввуф, тиббиёт ва бошқа кўплаб соҳаларда чуқур из қолдирган алломалар етишиб чиққан.
«Термизий» нисбаси билан танилган алломалар деганда, биринчи навбатда, Термиз шаҳри ёки унинг атрофида туғилган, ўша ерда камолга етган ёхуд узоқ йиллар шу заминда ижод қилган олимлар, шайхлар ва мутафаккирлар назарда тутилади. Ушбу нисба уларнинг илмий ва маънавий мактаби қаердан бошланганини кўрсатувчи ўзига хос «шаҳодатнома» вазифасини бажарган. Замонавий тадқиқотчилар маълумотига кўра, тарихий манбаларда шу нисба билан қайд этилган алломалар сони икки юздан ортиб кетади, келажакдаги изланишлар эса бу сонни янада кўпайтириши мумкин. Улар орасида диний илмлар — тафсир, ҳадис, фиқҳ, тасаввуф — билан бир қаторда дунёвий билимлар — астрономия, математика, табобат, зоология, адабиёт соҳаларида ҳам пешқадамлик қилган алломалар бўлган. Айнан шу улкан салмоқ ичида жаҳон миқёсида энг кўп тан олинган ва илм-фан хазинасига беқиёс ҳисса қўшган икки буюк сиймони алоҳида таъкидлаш лозим.
Абу Исо Муҳаммад ат-Термизий (824–892)
Насаби ва номланиши. Тўлиқ исми Муҳаммад ибн Исо ибн Савра ибн Мусо ибн Заҳҳоқ Суламий Зарийр Буғий Термизий бўлган. Насаби машҳур Сулайм ибн Мансур қабиласига бориб тақалганлиги учун «Суламий» тахаллусини олган, умрининг сўнгги йилларида кўп йиғлаганидан кўзи ожиз бўлиб қолгани сабабли унга «Зарийр» нисбаси берилган. Термизга қарашли Буғ қишлоғида яшагани туфайли «Буғий» деб ҳам аталган.
Туғилиши ва оиласи. Ҳижрий 209 (милодий 824) йили Термиз яқинидаги Буғ қишлоғида (ҳозирги Сурхондарё вилояти Шеробод тумани ҳудудида) ўрта ҳол оилада дунёга келган. Бобоси Савра асли Марвдан бўлиб, Лайс ибн Сайёр даврида Термизга кўчиб келган. Оиласи ва ота-онаси ҳақида манбаларда батафсил маълумот сақланмаган.
Илм йўлидаги сафарлари ва устозлари. Ёшлигидан илмга ўта тиришқоқлиги, идроки ва заковати билан тенгдошларидан ажралиб турган Абу Исо Термиз, Самарқанд, Марв каби Мовароуннаҳр шаҳарларида таҳсил олгандан сўнг, 850 йилдан, яъни 26 ёшидан бошлаб Бухоро, Нишопур, Балх, Рай, Бағдод, Куфа, Басра, Макка, Мадина каби йирик илм марказларига узоқ сафарларга чиққан. У ўз ватанида ва хорижда юздан ортиқ устоздан илм олган, жумладан Имом Бухорий, Имом Муслим, Абу Довуд, Имом Доримий, Исҳоқ ибн Роҳавайҳ каби даврининг йирик муҳаддисларидан сабоқ олган. Айниқса, Имом Бухорийга нисбатан ҳурмати юксак бўлиб, у: «Ҳадис илмида Ироқда ҳам, Хуросонда ҳам Муҳаммад ибн Исмоилдан кўра илмлироқ бирор кишини кўрмадим», деб таъкидлаган. Ўз навбатида Имом Бухорий ҳам шогирдига юксак баҳо бериб: «Сен мендан фойдаланганингдан кўра, мен сендан кўпроқ фойдаландим», деган.
Асарлари. Умри давомида ҳадис, тафсир, тарих, тасаввуф соҳаларида ўндан ортиқ асар ёзган: «Ал-жомиъ ал-кабир» («Сунан ат-Термизий»), «Китоб ат-тафсир», «Аш-шамоил ан-набавиййа», «Китоб ат-тарих», «Китоб ал-илал ал-кабир» ва «ас-сағир», «Китоб аз-зуҳд», «Китоб ал-асмо вал куна» ва бошқалар.
Унинг шоҳ асари — исломдаги олти энг ишончли ҳадис тўпламидан («Кутуб ас-ситта») бири ҳисобланган «Ал-Жомиъ ас-саҳиҳ» («Сунан ат-Термизий»)дир. Асарда 3956 та ҳадис жамланган бўлиб, у нафақат ҳадисларни, балки уларнинг фиқҳий шарҳлари ва турли мазҳаблар ўртасидаги қиёсий таҳлилини ҳам ўз ичига олгани билан бошқа тўпламлардан ажралиб туради. Асар иймон, Қуръон тафсири, ибодатлар, никоҳ, савдо-сотиқ, табобат, одоб-ахлоқ каби кўплаб мавзуларни қамраб олади ва 884 (ҳижрий 270) йилда, аллома қарийб 60 ёшга етганида якунланган. Имом Термизийнинг ўзи бу асар ҳақида: «”Ал-Жомиъ”ни ёзиб тугатгач, Ҳижоз, Ироқ ва Хуросон олимларига кўрсатганимда, улар уни мамнунлик билан бир овоздан маъқул топдилар», деб эслайди. Кейинги асрлар олимларидан Ҳофиз Абулфазл Мақдисий эса бу асарни оддий китобхонлар учун ҳам тушунарли бўлгани сабабли Имом Бухорий ва Имом Муслим асарларидан ҳам фойдалироқ деб баҳолаган.
Алломанинг иккинчи муҳим асари — «Аш-Шамоил ан-набавиййа» бўлиб, унда Пайғамбар алайҳиссаломнинг сурат-сийрати ва фазилатларига оид 408 та ҳадис мантиқий изчилликда бир китобга жамланган.
Вафоти ва мероси. Имом Термизий ҳижрий 279 (милодий 892) йил Термиз яқинидаги Буғ қишлоғида вафот этган ва шу ерга дафн қилинган. Унинг мақбараси бугунги кунда йирик зиёратгоҳга айланган. 1990 йилда таваллудининг 1200 йиллиги халқаро миқёсда нишонланган, 2016 йилдан бошлаб эса мақбара мажмуаси тубдан янгиланиб, 1,75 гектар майдонда беш юз ўринли масжид, кутубхона, анжуманлар зали каби иншоотлар барпо этилган. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 14 февралдаги қарорига асосан Термиз шаҳрида «Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази», 2020 йилда эса «Имом Термизий» ўрта махсус ислом таълим муассасаси ташкил этилган. Алломанинг «Сунани Термизий», «Шамоили Муҳаммадийя» каби асарлари ўзбек тилига таржима қилиниб, унинг ҳаёти ва ижодига бағишланган кўплаб илмий асарлар нашр этилган.
Ҳаким Термизий (тахминан 820–932)
Насаби ва унвони. Тўлиқ исми Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Али ибн Ҳасан ибн Бишр ибн Ҳорун Ҳаким Термизийдир. У «валоят» (валийлик) масаласини илк бор назарий жиҳатдан тизимли тарзда ишлаб чиққан мутафаккир сифатида тан олингани боис «Ҳаким ул-авлиё» («авлиёларнинг ҳакими») унвони билан улуғланган. Форс мутасаввифи Фаридиддин Аттор у ҳақда: «У зот илмнинг турли йўналишларида комил, хулқи шарафли, таълимоти илм устига қурилган раббоний олим, Пайғамбар умматининг ҳакими бўлиб, ҳеч кимга тақлид қилмаган», деб ёзган. Айнан шу юксак ҳикмат соҳиби бўлгани туфайли «Ҳаким» унвони унинг ўз исмидан ҳам кўра машҳурроқ бўлиб кетган — тарихда исломий йўналишда шу унвон билан энг кўп танилган ягона сиймо у ҳисобланади.
Туғилиши ва оила муҳити. Тадқиқотчилар хулосасига кўра, 820 йилда Термиз шаҳрида таваллуд топган ва узоқ умр кўриб, 932 йилда 112 ёшида вафот этган (аниқ саналар манбаларда қатъий белгиланмаган). Мақбараси Термиз яқинидаги Амударё бўйида жойлашган. Отаси Али ибн Ҳасан ибн Бишр Термизий ўз даврининг етук ҳадис олимларидан бўлиб, Балх, Бағдод, Куфа, Басра, Макка ва Мадинада фаолият юритган. Онаси ҳам ҳадис ровийлари авлодидан бўлиб, аллома ёшлигида ундан ҳам сабоқ олган — демак, Ҳаким Термизий илм аҳли бўлган хонадонда вояга етган.
Ёшлиги ва илм йўли. Аллома саккиз ёшида устози таъсирида илмга қизиқиб қолгани, бу иштиёқ унинг учун болалик ўйин-кулгисининг ўрнини босганини ўзи қуйидагича эслайди: «Саккиз ёшга етганимда у зот мени илм ўрганишга машғул қилди… бу мен учун доимий одатга айланди». Йигирма етти ёшга етганда илм сафарига чиқиш насиб этиб, Ироқ, Басра орқали Маккага йўл олган, ҳаж вазифасини ҳам адо этган. Сафар давомида Балх, Марв, Нишопур, Куфа, Бағдод каби шаҳарларда икки юздан ортиқ олимдан — жумладан тасаввуф намояндалари Абу Туроб Нахшабий, Аҳмад ибн Хизравайҳ Балхий каби зотлардан — сабоқ олган ва улардан ҳадис ривоят қилган.
Асарлари. Ҳаким Термизийдан бой илмий-маънавий мерос қолган: тадқиқотчилар унинг қаламига мансуб 70–80 га яқин асарни санайдилар, уларнинг аксарияти бизгача етиб келган ва ҳозиргача Ўзбекистон, Франция, Миср, Туркия, Буюк Британия каби мамлакатлар қўлёзма фондларида сақланмоқда. Энг йирик асари — бир ярим мингдан ортиқ ривоятни жамлаган «Наводир ал-усул фий маърифати аҳадийс ар-расул» бўлиб, унда 206 ҳадисни бевосита отаси Али ибн Ҳасандан ривоят қилгани диққатга сазовордир. Шунингдек, «Хатм ал-авлиё» («Валийлар чўққиси»), «Ал-манҳиёт», «Ал-ҳаж ва асроруҳу», «Ал-ақл ва-л-ҳава», «Баён ал-илм», «Риёзату-н-нафс», «Адаб ан-нафс» каби ўнлаб рисолалари орасида тафсир, ҳадис, фиқҳ, ақида ва тасаввуфга оид асарлари алоҳида ажралиб туради. Асарларнинг катта қисми араб тилида ёзилган бўлиб, кейинчалик Қоҳира, Байрут каби шаҳарларда нашр этилган ва баъзилари бир қатор тилларга таржима қилинган.
Илмий мероснинг моҳияти. Ҳаким Термизий асарларининг бош ғояси — ислом динининг асл мазмун-моҳиятини англаш ва инсонларга тўғри тарзда етказишдир. У инсон ички дунёсини қалб, ақл, нафс ва руҳдан иборат деб таҳлил қилган, инсонни бутун бошли «мамлакат»га қиёслаб, унда нафс билан ақл-қалб ўртасидаги курашни чуқур ёритган. Мисрлик тадқиқотчи Аҳмад Абдураҳим Сойиҳ уни ислом психологияси йўналишининг асосчиси деб баҳолайди; Марокашлик олим Идрис Абдуссалом Шоҳидий эса унинг замонавий психология тизимидаги ўрнини алоҳида тадқиқ этиш зарурлигини таъкидлайди. Шунингдек, у исломда валийлик-авлиёлик назарияси ва амалиётини илк бор тизимли тадқиқ этган, ҳамда шариат ҳукмларининг ҳикмати ва мақсадини ифодаловчи «мақосид аш-шарийъа» йўналишининг ҳам асосчиси ҳисобланади. Бундан ташқари, у Қуръони Каримга бағишланган, ҳозиргача аниқланган энг қадимги ёзма тафсирлардан бирининг ҳам муаллифидир.
Алломанинг ҳикматли сўзларидан бири ана шундай теран фалсафани мужассам этади: «Дунёнинг амири — инсон. Инсоннинг амири — қалб. Қалбнинг амири — маърифат. Маърифатнинг амири — Худони танитувчи илмдир».
Мустақиллик даврида ўрганилиши. Мустақиллик йилларида Ҳаким Термизий ҳаёти ва меросини ўрганишда У. Уватов, Ж. Чўтматов, И. Усмонов, О. Қориев, М. Исмоилов каби олимларнинг хизматлари катта бўлди. У. Уватовнинг «Ал-Ҳаким ат-Термизий» (2001) ва «Икки буюк донишманд» (2005), Ж. Чўтматовнинг «Муҳаммад Ҳаким Термизий рисолалари» каби асарлари, шунингдек «Ал-ҳаж ва асроруҳу», «Маърифату-л-асрор», «Адаб ан-нафс» каби асарларнинг ўзбек тилига таржима қилиниши алломанинг мероси кенг омма учун очилишига хизмат қилди. Хорижда эса Артур Жон Арберри, Бернд Радтке, Абдулфаттоҳ Барака сингари олимлар унинг ижодини тадқиқ этишган.
Бошқа термизий алломалар
Юқорида тилга олинган икки буюк сиймодан ташқари, тарихий манбаларда Абу Бакр Муҳаммад ибн Умар Варроқ Термизий (Ҳаким Термизийнинг шогирдларидан бири), Бурҳониддин Термизий, Хожа Самандар Термизий каби кўплаб термизий алломалар номи қайд этилган. «Термизий» нисбасидаги алломалар нафақат Термизда, балки ўша давр ислом оламининг йирик илмий марказларида ҳам фаолият юритиб, диний илмлар билан бир қаторда астрономия, математика, табобат ва адабиёт соҳаларида ҳам из қолдиришган. Кейинги асрларда ҳам Термиз заминидан фиқҳ, тиббиёт, адабиёт ва бошқа соҳаларда ном қозонган алломалар етишиб чиққан. Уларнинг барчасини бирлаштирувчи умумий жиҳат — ватанга садоқат, илмга чанқоқлик ва инсонпарварлик ғояларини ўз ижодида акс эттирганликларидир.
Хулоса
Термиз заминининг жаҳон илм-фан хазинасига қўшган ҳиссаси, шубҳасиз, Абу Исо Муҳаммад ат-Термизий ва Ҳаким Термизий сиймоларида ўз ифодасини топади. Бири ҳадис илмининг олтин даврида «Кутуб ас-ситта»нинг энг севимли намунасини яратган бўлса, иккинчиси тасаввуф фалсафасининг назарий пойдеворини қуриб, инсон руҳиятининг чуқур таҳлилчиси сифатида тан олинган. Уларнинг илмий мероси асрлар оша сақланиб, бугунги кунда ҳам Ўзбекистонда ва бутун дунёда чуқур тадқиқ этилмоқда. Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази фаолияти, мақбаралар атрофида барпо этилган зиёратгоҳ мажмуалари ва алломалар асарларининг таржима қилиниши — бу буюк меросни келажак авлодларга бус-бутун етказиш йўлидаги муҳим қадамлардир.
Зохир Яхяев, Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази матбуот котиби
Манбалар: «Имом Термизий» (У. Уватов, О. Жўраев, Термиз — 2021); «Ҳаким Термизий» (У. Уватов, Ж. Чўтматов, Термиз — 2021); «Термиз заминидан дунёга танилган буюк алломалар»
