Alloh taolo Qur’oni Karimda shunday marhamat qiladi: «Biz ularning aytgan gaplarini yozib qo‘yamiz va ular o‘ldirgan kishilarni ham» (Yosin surasi, 12-oyat). Ilohiy xotira mutlaqdir — hech narsa unutilmaydi. Agar Yaratganning o‘zi barcha narsani «yozib» qo‘yar ekan, bandasiga ham o‘tmishni xotirlash, yaqinlarni eslash, boboyurtni yod etish — farzlikdir.
Xotira — inson ruhining oinasidir. O‘tmishga boqmay turib, hozirni tushunib bo‘lmaydi. Hozirni idrok etmay turib, kelajakni qurib bo‘lmaydi. Shu bois diniy-ma’naviy an’anamizda «xotira» so‘zi ayni zamonda ibodat, shukr va muhabbatning belgisi sifatida qabul qilingan.
Islom ta’limotida xotiraning maqomi
Islom dini ota-onalarni, yaqinlarni va vatandoshlarni eslashni farz sanaydi. Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) Qabriston ziyorati haqida shunday deganlar: «Qabrlarni ziyorat qilingiz, zero ular sizlarga oxiratni eslatadi» (Imom Muslim rivoyati). Demak, xotira — nafaqat sentimental his, balki insonni haqiqatga, mas’uliyatga qaytaruvchi ruhiy amaldir.
Qur’oni Karimning ko‘plab oyatlarida «eslang», «xotirlang», «yodga oling» degan buyruqlar beriladi. «Zikr» — Allohni eslash — islomning asosiy amallaridan biri. «Zikrullo» bandaning qalbini poklaydi. Xotiraning diniy mohiyati ana shu «zikr» tushunchasi bilan chambarchas bog‘liq: kim o‘tganlarni eslar ekan, kim shahidlarni yod etar ekan — u nafs oldida emas, Haq oldida turadi.
Ikkinchi jahon urushi yillarida o‘zbek xalqi frontga 1,9 milliondan ortiq kishi yubordi. Urush maydonlarida 500 mingdan ziyod o‘zbekistonlik halok bo‘ldi. Ularning ruhi uchun fotiha o‘qish, xotiralarini abadiylashtirish — islom ta’limotiga ko‘ra burch va savob.
Xotira — millatning tirikchiligi
«Xotira bor ekan — millat barhayot» — bu oddiy ibora emas, falsafiy haqiqat. Tarixiy xotirasini yo‘qotgan xalq — o‘zligini yo‘qotgan xalq.
O‘zbekistonda har yili 9-may kuni nishonlanadigan Xotira va qadrlash kuni — faqat davlat bayrami emas. U — insonning azaliy burchini: eslash, qadrlash va shukr qilish burchini rasmiy tan olishdir. 1999 yil 2-martda PF-2243-sonli farmon bilan belgilangan bu kun nafaqat g‘alaba, balki yo‘qotish, motam, sadoqat va umid ramziga aylandi.
Toshkentdagi Xotira va qadrlash maydonida mangu olov yonadi. Uning tili yo‘q, ammo tili borlarni jim qiladi. Chunki u so‘zdan ko‘ra ko‘proq ma’no tashiydi.
Urush yillarida o‘zbek xalqi nafaqat o‘z farzandlarini frontga yubordi, balki boshqa xalqlar bolalarini ham o‘z qo‘yniga oldi. Toshkentlik temirchi Shoahmad Shomahmudov va uning zavjasi Bahri Akramova turli millatdan bo‘lgan 14 nafar yetim bolani tarbiyaladi. Islom ta’limotida «yatim bolaga qo‘l uzatgan» — Payg‘ambar (s.a.v.) bilan jannatda qo‘shni bo‘ladi, deyiladi.
Xotira — ibodat, duo, vasiyat
Islom an’anasida «Qur’on tilovati», «fotiha» — o‘tganlarni xotirlashning tirik shakllari. Ularni ado etish — nafaqat o‘tganlarga rahmat, balki tiriklarga ham tarbiya. «Vafot etgan insonning ortidan qolgan yaxshi duo uning amal daftariga kirilib turadi», degan hadis mazmuniga ko‘ra, ruhiy bog‘liqlik hech uzilmaydi.
o‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2026 yil 16 apreldagi PQ–1139-son qaroriga binoan, ikkinchi jahon urushi qatnashchilari va mehnat fronti faxriylari sanatoriylarga bepul yuboriladi. Bugun ham 9-may yaqinlashmoqda — xotira va sadoqat an’anasi davom etmoqda.
Inson xotirasi — yoshlarni o‘tmish oldida mas’ul, kattalarni kelajak oldida sadoqatli qiladi. Xotira yo‘qotilgan joyda — qadr yo‘qoladi. Qadr yo‘qolgan joyda — odamiylik so‘nadi.
Bobomiz Navoiy «Kishikim bir kishiga yaxshilik qildi, ul yaxshilik o‘ziga qoldi» degan. o‘tgan avlodlar bizga tinchlik, yer, til va imon meros qoldirdi. Ularni xotirlash — o‘sha merosga xiyonat qilmaslik. Ularni qadrlash — o‘zimizni qadrlash.
9-may — Xotira va qadrlash kuni biz uchun nafaqat bayram, balki — ibodat, duo, vasiyat. Har yili mangu olov yonida bosh egayotgan yoshlar nafaqat o‘tganlarni yod etadi, balki o‘zlari kim ekanligini qayta-qayta tasdiqlaydi. Va bu tasdiq — eng muqaddas xotiradir.
Xudoynazarov Faxriddin – Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi
Foydalanilgan manbalar:
1. Qur’oni Karim. Yosin surasi, 12-oyat.
2. Imom Muslim. «Sahih Muslim». Janoza kitobi.
3. o‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1999 yil 2-martdagi PF-2243-sonli farmoni.
4. o‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2026 yil 16 apreldagi PQ–1139-son qarori.
5. o‘zbekiston Ikkinchi jahon urushida: raqamlar va dalillar. o‘zbekiston Respublikasi Senati.
6. Rahimov Bektosh. Xotira kitobi. — T.: Qomuslar Bosh tahririyati, 1995.
