Annotatsiya:Ushbu maqolada Termiz shahrining Markaziy Osiyodagi qadimiy ilmiy-ma’rifiy markazlardan biri sifatida shakllanishi, termiziy allomalarning islom ilmlari rivojiga qo‘shgan hissasi va ularning ilmiy merosining bugungi ahamiyati yoritiladi. Termizning Buyuk ipak yo‘li chorrahasida joylashgani uni turli madaniyat va ilm an’analari tutashgan maskanga aylantirgan. Maqolada Abu Iso Muhammad at-Termiziy, Hakim Termiziy kabi buyuk allomalar faoliyati misolida shaharning ilm-fan tarixidagi o‘rni, shuningdek, mustaqillik yillarida tarixiy-me’moriy va ma’naviy merosni o‘rganishga e’tibor xususida so‘z yuritiladi.
Kalit so‘zlar: Termiz, termiziy allomalar, ilm-ma’rifat, hadis ilmi, fiqh, tafsir, kalom, tasavvuf, ilmiy meros, ma’naviy meros, ziyorat turizmi.
Kirish: Termiz — Markaziy Osiyoning eng qadimiy va o‘ziga xos shaharlaridan biri. Amudaryo bo‘yida, Buyuk ipak yo‘li chorrahasida joylashgan ushbu shahar asrlar davomida savdo-sotiq va hunarmandchilik bilan bir qatorda ilm-ma’rifat markazi sifatida ham tanilgan. Termizning geografik joylashuvi uni turli xalqlar, madaniyatlar va ilm an’analari o‘zaro uyg‘unlashgan muhim hududlardan biriga aylantirgan.
Shahar tarixida Baqtriya, Kushon saltanati, ellinizm va islom madaniyati bilan bog‘liq jarayonlar muhim o‘rin tutadi. Ana shu tarixiy-madaniy muhit Termizda ilm-fan va ma’rifat rivoji uchun muayyan shart-sharoitlarni shakllantirgan. Shu jihatdan Termizning ilmiy merosini o‘rganish nafaqat mahalliy tarix, balki Markaziy Osiyo ilm-fani taraqqiyotini anglash uchun ham ahamiyatlidir.
Termiziy allomalar maktabi: O‘rta asrlarda Termizdan ko‘plab allomalar, muhaddislar, faqihlar, tasavvuf ahli va mutafakkirlar yetishib chiqqan. Ular o‘z davrining Buxoro, Samarqand, Bag‘dod, Damashq, Makka va Madina kabi yirik ilm markazlarida tahsil olgan. Ayrimlari yurtiga qaytib, yosh avlodga ta’lim bergan bo‘lsa, boshqalari turli mamlakatlarda ilmiy faoliyat olib borgan.
Ularning aksariyati o‘z ismlariga “Termiziy” nisbasini qo‘shgan. Bu nisba allomaning Termiz bilan bog‘liqligini bildirish bilan birga, shahar nomining keng ilm ahli orasida tanilishiga ham xizmat qilgan. Manbalarda “Termiziy” nisbasi bilan atalgan ikki yuzdan ortiq olim, shayx va mutafakkir nomi qayd etilgani Termizning ilm tarixidagi salmog‘ini ko‘rsatadi.
Abu Iso Muhammad at-Termiziy — hadis ilmining yirik namoyandalaridan biri: Abu Iso Muhammad at-Termiziy hadis ilmi taraqqiyotida katta o‘rin tutgan buyuk muhaddislardan biridir. Uning nomi “Sunan Termiziy” asari bilan chambarchas bog‘liq. Mazkur asar hadis ilmida muhim manbalardan biri sifatida e’tirof etiladi. Allomaning ilmiy faoliyati Termiz zaminida shakllangan ilm muhitining islom dunyosidagi keng ta’sirini ko‘rsatuvchi muhim misollardan biridir.
Abu Iso at-Termiziyning ilmiy merosi hadislarni to‘plash va bayon qilish bilan cheklanmaydi. Uning asarlari orqali hadislarning mazmuni, ularning ilmdagi o‘rni va ulamolar qarashlari haqida ham ma’lumot olish mumkin. Shu bois uning merosini o‘rganish bugun ham ilmiy ahamiyatini saqlab qolmoqda.
Hakim Termiziy — ma’naviy va tasavvufiy tafakkur namoyandasi: Termiz ilm muhitining yana bir buyuk namoyandasi — Hakim Termiziydir. U tasavvuf falsafasining yirik nazariyotchilaridan biri sifatida tanilgan va “Hakim ul-avliyo” unvoni bilan mashhur bo‘lgan. Uning qarashlarida inson ma’naviyati, axloq, ilm va qalb tarbiyasiga oid masalalar muhim o‘rin egallaydi.
Hakim Termiziy merosini o‘rganish bugungi kunda ham dolzarb. Chunki uning asarlarida insonning ichki dunyosi, ma’naviy kamoloti va ezgulikka intilishi bilan bog‘liq fikrlar keng yoritilgan. Bu merosni ilmiy asosda o‘rganish tarixiy manbalarni chuqur anglash bilan birga, milliy va ma’naviy qadriyatlarni avlodlarga yetkazishga ham xizmat qiladi.
Termiz — turli ilm sohalari tutashgan maskan: Termizda ilm-fan faqat diniy ilmlar bilan cheklanib qolmagan. Shaharda madrasalar, kutubxonalar va boshqa ilm dargohlari faoliyat yuritgani, mintaqaning turli hududlaridan tolibi ilmlar bu yerga kelib tahsil olgani haqida ma’lumotlar uchraydi. Shu ma’noda Termizda shakllangan ilmiy muhit turli bilim sohalarining o‘zaro bog‘liq holda rivojlanishiga imkon bergan.
Ayniqsa IX–XII asrlarda Termiz madaniy va ilmiy taraqqiyotning muhim bosqichini boshdan kechirgan. Somoniylar va Qoraxoniylar davridagi ijtimoiy-madaniy jarayonlar shaharning ilm-fan va ma’rifat markazi sifatidagi mavqeini mustahkamlagan. Shu sababli ushbu davr Termiz tarixining yuksalish bosqichlaridan biri sifatida qaraladi.
Tarixiy sinovlar va merosning davomiyligi: XIII asrdagi mo‘g‘ullar bosqini Termizning ilmiy va madaniy hayotiga jiddiy ta’sir ko‘rsatgan. Shunga qaramay, shahar keyingi davrlarda ham o‘zining allomalari va ma’naviy merosi bilan tanilib kelgan. Termiz atrofidagi Sulton Saodat majmuasi, Hakim Termiziy maqbarasi kabi tarixiy-me’moriy yodgorliklar bugungacha saqlangan. Ularning ahamiyati faqat me’moriy qiymati bilan emas, balki shaharning ma’naviy va tarixiy xotirasi bilan ham belgilanadi.
Mustaqillik davrida Termiz merosiga yangi e’tibor: Mustaqillik yillarida Termizning tarixiy va ma’naviy merosini o‘rganishga bo‘lgan e’tibor yanada kuchaydi. Shahar va uning atrofidagi tarixiy-me’moriy obidalarni asrash va ta’mirlash, termiziy allomalar merosini ilmiy jihatdan o‘rganish borasida ishlar amalga oshirildi. Bugun Termiz nafaqat arxeologik va tarixiy merosga boy hudud, balki ma’naviy-ma’rifiy va ziyorat turizmi nuqtai nazaridan ham ahamiyatli maskan sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Xulosa: Termizni “allomalar maskani” deb atashga uning boy tarixi va ilm-fan taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi asos bo‘ladi. Bu zamindan yetishib chiqqan muhaddis, faqih, mutafakkir va tasavvuf ahli vakillari nafaqat o‘z davri, balki keyingi avlodlar ilm-ma’rifatiga ham ta’sir ko‘rsatgan.
Abu Iso Muhammad at-Termiziy va Hakim Termiziy kabi buyuk allomalarning ilmiy va ma’naviy merosi Termiz tarixining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ushbu merosni zamonaviy ilmiy yondashuv asosida o‘rganish, manbalarni tadqiq etish va ommaga tushunarli shaklda yetkazish Termizning tarixiy-ilmiy mavqeini yanada kengroq anglash imkonini beradi.
Zoxir Yaxyayev — Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi matbuot kotibi
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Abu Iso Muhammad at-Termiziy (824–892). — ziyouz.uz, “Ilm va fan” bo‘limi.
2. Al-Hakim at-Termiziy. — ziyouz.uz, “Ilm va fan”» bo‘limi.
3. Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi materiallari. — samdu.uz.
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 14 fevraldagi PQ-2774-son qarori. — lex.uz.
2
