Аннотация:Ушбу мақолада Термиз шаҳрининг Марказий Осиёдаги қадимий илмий-маърифий марказлардан бири сифатида шаклланиши, термизий алломаларнинг ислом илмлари ривожига қўшган ҳиссаси ва уларнинг илмий меросининг бугунги аҳамияти ёритилади. Термизнинг Буюк ипак йўли чорраҳасида жойлашгани уни турли маданият ва илм анъаналари туташган масканга айлантирган. Мақолада Абу Исо Муҳаммад ат-Термизий, Ҳаким Термизий каби буюк алломалар фаолияти мисолида шаҳарнинг илм-фан тарихидаги ўрни, шунингдек, мустақиллик йилларида тарихий-меъморий ва маънавий меросни ўрганишга эътибор хусусида сўз юритилади.
Калит сўзлар: Термиз, термизий алломалар, илм-маърифат, ҳадис илми, фиқҳ, тафсир, калом, тасаввуф, илмий мерос, маънавий мерос, зиёрат туризми.
Кириш: Термиз — Марказий Осиёнинг энг қадимий ва ўзига хос шаҳарларидан бири. Амударё бўйида, Буюк ипак йўли чорраҳасида жойлашган ушбу шаҳар асрлар давомида савдо-сотиқ ва ҳунармандчилик билан бир қаторда илм-маърифат маркази сифатида ҳам танилган. Термизнинг географик жойлашуви уни турли халқлар, маданиятлар ва илм анъаналари ўзаро уйғунлашган муҳим ҳудудлардан бирига айлантирган.
Шаҳар тарихида Бақтрия, Кушон салтанати, эллинизм ва ислом маданияти билан боғлиқ жараёнлар муҳим ўрин тутади. Ана шу тарихий-маданий муҳит Термизда илм-фан ва маърифат ривожи учун муайян шарт-шароитларни шакллантирган. Шу жиҳатдан Термизнинг илмий меросини ўрганиш нафақат маҳаллий тарих, балки Марказий Осиё илм-фани тараққиётини англаш учун ҳам аҳамиятлидир.
Термизий алломалар мактаби: Ўрта асрларда Термиздан кўплаб алломалар, муҳаддислар, фақиҳлар, тасаввуф аҳли ва мутафаккирлар етишиб чиққан. Улар ўз даврининг Бухоро, Самарқанд, Бағдод, Дамашқ, Макка ва Мадина каби йирик илм марказларида таҳсил олган. Айримлари юртига қайтиб, ёш авлодга таълим берган бўлса, бошқалари турли мамлакатларда илмий фаолият олиб борган.
Уларнинг аксарияти ўз исмларига «Термизий» нисбасини қўшган. Бу нисба алломанинг Термиз билан боғлиқлигини билдириш билан бирга, шаҳар номининг кенг илм аҳли орасида танилишига ҳам хизмат қилган. Манбаларда «Термизий» нисбаси билан аталган икки юздан ортиқ олим, шайх ва мутафаккир номи қайд этилгани Термизнинг илм тарихидаги салмоғини кўрсатади.
Абу Исо Муҳаммад ат-Термизий — ҳадис илмининг йирик намояндаларидан бири: Абу Исо Муҳаммад ат-Термизий ҳадис илми тараққиётида катта ўрин тутган буюк муҳаддислардан биридир. Унинг номи «Сунан Термизий» асари билан чамбарчас боғлиқ. Мазкур асар ҳадис илмида муҳим манбалардан бири сифатида эътироф этилади. Алломанинг илмий фаолияти Термиз заминида шаклланган илм муҳитининг ислом дунёсидаги кенг таъсирини кўрсатувчи муҳим мисоллардан биридир.
Абу Исо ат-Термизийнинг илмий мероси ҳадисларни тўплаш ва баён қилиш билан чекланмайди. Унинг асарлари орқали ҳадисларнинг мазмуни, уларнинг илмдаги ўрни ва уламолар қарашлари ҳақида ҳам маълумот олиш мумкин. Шу боис унинг меросини ўрганиш бугун ҳам илмий аҳамиятини сақлаб қолмоқда.
Ҳаким Термизий — маънавий ва тасаввуфий тафаккур намояндаси: Термиз илм муҳитининг яна бир буюк намояндаси — Ҳаким Термизийдир. У тасаввуф фалсафасининг йирик назариётчиларидан бири сифатида танилган ва «Ҳаким ул-авлиё» унвони билан машҳур бўлган. Унинг қарашларида инсон маънавияти, ахлоқ, илм ва қалб тарбиясига оид масалалар муҳим ўрин эгаллайди.
Ҳаким Термизий меросини ўрганиш бугунги кунда ҳам долзарб. Чунки унинг асарларида инсоннинг ички дунёси, маънавий камолоти ва эзгуликка интилиши билан боғлиқ фикрлар кенг ёритилган. Бу меросни илмий асосда ўрганиш тарихий манбаларни чуқур англаш билан бирга, миллий ва маънавий қадриятларни авлодларга етказишга ҳам хизмат қилади.
Термиз — турли илм соҳалари туташган маскан: Термизда илм-фан фақат диний илмлар билан чекланиб қолмаган. Шаҳарда мадрасалар, кутубхоналар ва бошқа илм даргоҳлари фаолият юритгани, минтақанинг турли ҳудудларидан толиби илмлар бу ерга келиб таҳсил олгани ҳақида маълумотлар учрайди. Шу маънода Термизда шаклланган илмий муҳит турли билим соҳаларининг ўзаро боғлиқ ҳолда ривожланишига имкон берган.
Айниқса IX–XII асрларда Термиз маданий ва илмий тараққиётнинг муҳим босқичини бошдан кечирган. Сомонийлар ва Қорахонийлар давридаги ижтимоий-маданий жараёнлар шаҳарнинг илм-фан ва маърифат маркази сифатидаги мавқеини мустаҳкамлаган. Шу сабабли ушбу давр Термиз тарихининг юксалиш босқичларидан бири сифатида қаралади.
Тарихий синовлар ва мероснинг давомийлиги: XIII асрдаги мўғуллар босқини Термизнинг илмий ва маданий ҳаётига жиддий таъсир кўрсатган. Шунга қарамай, шаҳар кейинги даврларда ҳам ўзининг алломалари ва маънавий мероси билан танилиб келган. Термиз атрофидаги Султон Саодат мажмуаси, Ҳаким Термизий мақбараси каби тарихий-меъморий ёдгорликлар бугунгача сақланган. Уларнинг аҳамияти фақат меъморий қиймати билан эмас, балки шаҳарнинг маънавий ва тарихий хотираси билан ҳам белгиланади.
Мустақиллик даврида Термиз меросига янги эътибор: Мустақиллик йилларида Термизнинг тарихий ва маънавий меросини ўрганишга бўлган эътибор янада кучайди. Шаҳар ва унинг атрофидаги тарихий-меъморий обидаларни асраш ва таъмирлаш, термизий алломалар меросини илмий жиҳатдан ўрганиш борасида ишлар амалга оширилди. Бугун Термиз нафақат археологик ва тарихий меросга бой ҳудуд, балки маънавий-маърифий ва зиёрат туризми нуқтаи назаридан ҳам аҳамиятли маскан сифатида намоён бўлмоқда.
Хулоса: Термизни «алломалар маскани» деб аташга унинг бой тарихи ва илм-фан тараққиётига қўшган ҳиссаси асос бўлади. Бу заминдан етишиб чиққан муҳаддис, фақиҳ, мутафаккир ва тасаввуф аҳли вакиллари нафақат ўз даври, балки кейинги авлодлар илм-маърифатига ҳам таъсир кўрсатган.
Абу Исо Муҳаммад ат-Термизий ва Ҳаким Термизий каби буюк алломаларнинг илмий ва маънавий мероси Термиз тарихининг муҳим таркибий қисми ҳисобланади. Ушбу меросни замонавий илмий ёндашув асосида ўрганиш, манбаларни тадқиқ этиш ва оммага тушунарли шаклда етказиш Термизнинг тарихий-илмий мавқеини янада кенгроқ англаш имконини беради.
Зоҳир Яхяев — Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази матбуот котиби
Фойдаланилган адабиётлар
1. Абу Исо Муҳаммад ат-Термизий (824–892). — ziyouz.uz, «Илм ва фан» бўлими.
2. Ал-Ҳаким ат-Термизий. — ziyouz.uz, «Илм ва фан» бўлими.
3. Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази материаллари. — samdu.uz.
4. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 14 февралдаги ПҚ-2774-сон қарори. — lex.uz.
5. Каримов Х.С. Термиз тарихи очерклари. — Тошкент: Фан, 2019.2
