Annotatsiya. Maqolada Termiz zaminidan yetishib chiqqan buyuk allomalarning hadisshunoslik, fiqh, tasavvuf va ma’naviy tafakkur taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi, ular ilmiy merosining islom olami hamda jahon ilm-fanidagi o‘rni haqida so‘z yuritiladi. Imom Termiziy va Hakim Termiziyning asarlari misolida Termiz ilmiy muhitining mintaqaviy doiradan chiqib, umumbashariy ilmiy-madaniy jarayonlarga ta’sir ko‘rsatgani yoritiladi.
Kalit so‘zlar: Termiz, Termiziy allomalar, Imom Termiziy, Hakim Termiziy, hadisshunoslik, Sunan at-Termiziy, tasavvuf, ilmiy meros, ma’naviyat.
Termiz azaldan ilm, ma’rifat va ma’naviy tafakkur rivoj topgan maskanlardan biri sifatida tarixda alohida o‘rin egallaydi. Bu zamindan yetishib chiqqan allomalar nafaqat o‘z davri ilm-fani taraqqiyotiga, balki keyingi asrlardagi ilmiy va ma’naviy jarayonlarga ham salmoqli ta’sir ko‘rsatgan. Ularning asarlari asrlar davomida sharhlangan, ko‘chirilgan, tarjima qilingan va turli mamlakatlardagi kutubxonalarda saqlanib kelgan. Istanbul, Qohira, Damashq, Toshkent, Sankt-Peterburg va London kabi shaharlarda termiziy allomalar merosiga oid qo‘lyozmalarning mavjudligi ushbu ilmiy maktabning ta’sir doirasi keng bo‘lganini ko‘rsatadi.
Termiziy allomalar merosining jahon ilm-fanidagi o‘rni, avvalo, Imom Termiziy nomi bilan bog‘liq. Abu Iso at-Termiziy tomonidan yaratilgan “Sunan at-Termiziy” asari hadis ilmining eng mo‘tabar manbalaridan biri hisoblanadi. Asarning ahamiyati faqat hadislarni jamlash bilan cheklanmaydi. Unda hadislarning darajasiga baho berish, ularning mazmunini sharhlash va fiqhiy masalalarda turli qarashlarni qiyosiy ko‘rsatishga katta e’tibor qaratilgan. Shu jihatdan asar hadisshunoslik bilan bir qatorda fiqhiy tafakkur taraqqiyoti uchun ham muhim manba vazifasini bajargan.
Imom Termiziyning ilmiy yondashuvida hadisning ishonchliligini aniqlash bilan birga, uning amaliy va huquqiy ahamiyatini ochib berish muhim o‘rin tutgan. Turli mazhab vakillarining qarashlarini keltirish orqali masalaning bir tomonlama emas, balki kengroq ilmiy nuqtai nazardan yoritilishi asarning qiymatini yanada oshirgan. Bu usul keyingi davr ulamolari uchun ham muhim ilmiy tajriba bo‘lib xizmat qilgan. Shu bois “Sunan at-Termiziy” asari asrlar davomida qayta-qayta o‘rganilib, unga turli sharhlar yozilgan.
Termiz ilmiy muhitining yana bir yirik vakili Hakim Termiziydir. Uning ilmiy-ma’naviy merosi, ayniqsa, tasavvuf tafakkuri tarixida muhim ahamiyat kasb etadi. Hakim Termiziy insonning ichki dunyosi, ma’naviy kamoloti, valiylik va insonning Yaratgan bilan munosabati kabi masalalarni chuqur tahlil qilgan. Uning qarashlari keyingi asrlarda shakllangan tasavvufiy tafakkurning rivojiga ta’sir ko‘rsatgan.
Tadqiqotlarda Hakim Termiziy g‘oyalarining keyingi yirik mutasavviflar ijodida davom etgani ta’kidlanadi. Xususan, XII–XIII asrlarda yashagan Muhyiddin ibn Arabiy asarlarida Hakim Termiziy qarashlariga yaqin va ularni rivojlantiruvchi fikrlar uchraydi. Bu holat Termizda shakllangan ma’naviy-ilmiy an’analarning islom olamining boshqa hududlariga, jumladan Andalusiyagacha yetib borganini ko‘rsatadi.
Termiziy allomalar merosining jahon miqyosida tan olinishi keyingi davrlarda ham davom etdi. XIX–XX asrlarda Yevropa sharqshunoslari Sharq qo‘lyozmalari va musulmon allomalari asarlarini tizimli ravishda o‘rgana boshlaganida, termiziy allomalarning ilmiy merosi ham tadqiqotchilar e’tiboridan chetda qolmadi. Ularning asarlari ayrim hollarda lotin, nemis, ingliz va rus tillariga tarjima qilinib, ilmiy maqola va monografiyalarda tahlil etildi.
Bugungi kunda Imom Termiziy merosi turli mamlakatlardagi islomshunoslik va diniy ta’lim muassasalarida o‘rganilmoqda. “Sunan at-Termiziy”ning ilmiy va ta’limiy ahamiyati uning hadisshunoslikdagi mavqei bilan belgilanadi. Asarning o‘quv jarayonida qo‘llanilishi uning faqat tarixiy yodgorlik emas, balki hozirgi davr uchun ham ilmiy ahamiyatini saqlab qolayotgan manba ekanini ko‘rsatadi.
Termiziy allomalarning merosi faqat diniy ilmlar doirasi bilan cheklanib qolmaydi. Ularda ilm-ma’rifatga intilish, insonparvarlik, halollik, mehr-oqibat va axloqiy kamolot kabi umuminsoniy qadriyatlar muhim o‘rin egallaydi. Shu sababli mazkur meros bugungi kunda yosh avlodni ma’naviy barkamol etib tarbiyalash, ularda ilmga qiziqish va tarixiy xotirani mustahkamlashda ham muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Termiziy allomalarning jahon ilm-fani rivojiga qo‘shgan hissasini o‘rganish bugungi kun uchun ham dolzarb vazifadir. Zero, ularning ilmiy merosi bir tomondan milliy tarix va ma’naviyatimizning ajralmas qismi bo‘lsa, ikkinchi tomondan butun islom sivilizatsiyasi va jahon ilmiy tafakkurining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Bu merosni zamonaviy tadqiqot usullari asosida o‘rganish, qo‘lyozmalarni ilmiy muomalaga kiritish, asarlarni tarjima va nashr etish orqali keng jamoatchilikka yetkazish muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa qilib aytganda, Termiz zaminidan yetishib chiqqan allomalarning ilmiy merosi asrlar osha o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Imom Termiziy hadisshunoslik va fiqhiy tafakkur rivojiga, Hakim Termiziy esa tasavvufiy-ma’naviy fikr taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan. Ularning asarlari turli davrlarda qayta o‘rganilib, sharhlanib va tarjima qilinib kelingani Termiz ilmiy maktabining umumbashariy qiymatini tasdiqlaydi. Demak, termiziy allomalar merosi — nafaqat o‘tmish yodgorligi, balki bugungi ilm, ma’rifat va ma’naviy taraqqiyot uchun ham muhim ilmiy manbadir.
Yaxyayev Zohir — Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi matbuot kotibi
FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR
1. Abu Iso at-Termiziy. — Ziyouz.uz, «Din» bo‘limi.
2. Al-Hakim at-Termiziy. — Ziyouz.uz, «Ilm va fan» bo‘limi.
3. «Imom Termiziy ilmiy merosining islom sivilizatsiyasida tutgan o‘rni» xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari. — President.uz.
4. Uvatov U., Cho‘tmatov J. Hakim Termiziy. — Toshkent: Shamsuddinxon Boboxonov, 2021.
5. Mirzaev J. Muhammad al-Hakim at-Termiziy hayoti va ijodi. — Toshkent, 2018.
