Аннотация. Мақолада Термиз заминидан етишиб чиққан буюк алломаларнинг ҳадисшунослик, фиқҳ, тасаввуф ва маънавий тафаккур тараққиётига қўшган ҳиссаси, улар илмий меросининг ислом олами ҳамда жаҳон илм-фанидаги ўрни ҳақида сўз юритилади. Имом Термизий ва Ҳаким Термизийнинг асарлари мисолида Термиз илмий муҳитининг минтақавий доирадан чиқиб, умумбашарий илмий-маданий жараёнларга таъсир кўрсатгани ёритилади.
Калит сўзлар: Термиз, Термизий алломалар, Имом Термизий, Ҳаким Термизий, ҳадисшунослик, Сунан ат-Термизий, тасаввуф, илмий мерос, маънавият.
Термиз азалдан илм, маърифат ва маънавий тафаккур ривож топган масканлардан бири сифатида тарихда алоҳида ўрин эгаллайди. Бу заминдан етишиб чиққан алломалар нафақат ўз даври илм-фани тараққиётига, балки кейинги асрлардаги илмий ва маънавий жараёнларга ҳам салмоқли таъсир кўрсатган. Уларнинг асарлари асрлар давомида шарҳланган, кўчирилган, таржима қилинган ва турли мамлакатлардаги кутубхоналарда сақланиб келган. Истанбул, Қоҳира, Дамашқ, Тошкент, Санкт-Петербург ва Лондон каби шаҳарларда термизий алломалар меросига оид қўлёзмаларнинг мавжудлиги ушбу илмий мактабнинг таъсир доираси кенг бўлганини кўрсатади.
Термизий алломалар меросининг жаҳон илм-фанидаги ўрни, аввало, Имом Термизий номи билан боғлиқ. Абу Исо ат-Термизий томонидан яратилган “Сунан ат-Термизий” асари ҳадис илмининг энг мўътабар манбаларидан бири ҳисобланади. Асарнинг аҳамияти фақат ҳадисларни жамлаш билан чекланмайди. Унда ҳадисларнинг даражасига баҳо бериш, уларнинг мазмунини шарҳлаш ва фиқҳий масалаларда турли қарашларни қиёсий кўрсатишга катта эътибор қаратилган. Шу жиҳатдан асар ҳадисшунослик билан бир қаторда фиқҳий тафаккур тараққиёти учун ҳам муҳим манба вазифасини бажарган.
Имом Термизийнинг илмий ёндашувида ҳадиснинг ишончлилигини аниқлаш билан бирга, унинг амалий ва ҳуқуқий аҳамиятини очиб бериш муҳим ўрин тутган. Турли мазҳаб вакилларининг қарашларини келтириш орқали масаланинг бир томонлама эмас, балки кенгроқ илмий нуқтаи назардан ёритилиши асарнинг қийматини янада оширган. Бу усул кейинги давр уламолари учун ҳам муҳим илмий тажриба бўлиб хизмат қилган. Шу боис “Сунан ат-Термизий” асари асрлар давомида қайта-қайта ўрганилиб, унга турли шарҳлар ёзилган.
Термиз илмий муҳитининг яна бир йирик вакили Ҳаким Термизийдир. Унинг илмий-маънавий мероси, айниқса, тасаввуф тафаккури тарихида муҳим аҳамият касб этади. Ҳаким Термизий инсоннинг ички дунёси, маънавий камолоти, валийлик ва инсоннинг Яратган билан муносабати каби масалаларни чуқур таҳлил қилган. Унинг қарашлари кейинги асрларда шаклланган тасаввуфий тафаккурнинг ривожига таъсир кўрсатган.
Тадқиқотларда Ҳаким Термизий ғояларининг кейинги йирик мутасаввифлар ижодида давом этгани таъкидланади. Хусусан, XII–XIII асрларда яшаган Муҳйиддин ибн Арабий асарларида Ҳаким Термизий қарашларига яқин ва уларни ривожлантирувчи фикрлар учрайди. Бу ҳолат Термизда шаклланган маънавий-илмий анъаналарнинг ислом оламининг бошқа ҳудудларига, жумладан Андалусиягача етиб борганини кўрсатади.
Термизий алломалар меросининг жаҳон миқёсида тан олиниши кейинги даврларда ҳам давом этди. XIX–XX асрларда Европа шарқшунослари Шарқ қўлёзмалари ва мусулмон алломалари асарларини тизимли равишда ўргана бошлаганида, термизий алломаларнинг илмий мероси ҳам тадқиқотчилар эътиборидан четда қолмади. Уларнинг асарлари айрим ҳолларда лотин, немис, инглиз ва рус тилларига таржима қилиниб, илмий мақола ва монографияларда таҳлил этилди.
Бугунги кунда Имом Термизий мероси турли мамлакатлардаги исломшунослик ва диний таълим муассасаларида ўрганилмоқда. “Сунан ат-Термизий”нинг илмий ва таълимий аҳамияти унинг ҳадисшуносликдаги мавқеи билан белгиланади. Асарнинг ўқув жараёнида қўлланилиши унинг фақат тарихий ёдгорлик эмас, балки ҳозирги давр учун ҳам илмий аҳамиятини сақлаб қолаётган манба эканини кўрсатади.
Термизий алломаларнинг мероси фақат диний илмлар доираси билан чекланиб қолмайди. Уларда илм-маърифатга интилиш, инсонпарварлик, ҳалоллик, меҳр-оқибат ва ахлоқий камолот каби умуминсоний қадриятлар муҳим ўрин эгаллайди. Шу сабабли мазкур мерос бугунги кунда ёш авлодни маънавий баркамол этиб тарбиялаш, уларда илмга қизиқиш ва тарихий хотирани мустаҳкамлашда ҳам муҳим манба бўлиб хизмат қилади.
Термизий алломаларнинг жаҳон илм-фани ривожига қўшган ҳиссасини ўрганиш бугунги кун учун ҳам долзарб вазифадир. Зеро, уларнинг илмий мероси бир томондан миллий тарих ва маънавиятимизнинг ажралмас қисми бўлса, иккинчи томондан бутун ислом цивилизацияси ва жаҳон илмий тафаккурининг муҳим таркибий қисми ҳисобланади. Бу меросни замонавий тадқиқот усуллари асосида ўрганиш, қўлёзмаларни илмий муомалага киритиш, асарларни таржима ва нашр этиш орқали кенг жамоатчиликка етказиш муҳим аҳамият касб этади.
Хулоса қилиб айтганда, Термиз заминидан етишиб чиққан алломаларнинг илмий мероси асрлар оша ўз аҳамиятини йўқотмаган. Имом Термизий ҳадисшунослик ва фиқҳий тафаккур ривожига, Ҳаким Термизий эса тасаввуфий-маънавий фикр тараққиётига катта ҳисса қўшган. Уларнинг асарлари турли даврларда қайта ўрганилиб, шарҳланиб ва таржима қилиниб келингани Термиз илмий мактабининг умумбашарий қийматини тасдиқлайди. Демак, термизий алломалар мероси — нафақат ўтмиш ёдгорлиги, балки бугунги илм, маърифат ва маънавий тараққиёт учун ҳам муҳим илмий манбадир.
Яхяев Зоҳир — Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази матбуот котиби
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР
1. Абу Исо ат-Термизий. — Ziyouz.uz, «Дин» бўлими.
2. Ал-Ҳаким ат-Термизий. — Ziyouz.uz, «Илм ва фан» бўлими.
3. «Имом Термизий илмий меросининг ислом цивилизациясида тутган ўрни» халқаро илмий-амалий анжуман материаллари. — President.uz.
4. Уватов У., Чўтматов Ж. Ҳаким Термизий. — Тошкент: Shamsuddinxon Boboxonov, 2021.
5. Мирзаев Ж. Муҳаммад ал-Ҳаким ат-Термизий ҳаёти ва ижоди. — Тошкент, 2018.
