Hadis ilmining oltin davri hisoblangan hijriy III asrda (milodiy IX asr) bir qator buyuk muhaddislar paygʻambar (s.a.v.) hadislarini toʻplash va tartibga solish boʻyicha ulkan ishlarni amalga oshirdilar. Ana shu davrda yaratilgan eng nufuzli asarlardan biri termizlik alloma Abu Iso Muhammad ibn Iso at-Termiziy (824–892) qalamiga mansub » Jomeʼ Sahih» boʻldi.
Bu asar xalq orasida «Sunani Termiziy» nomi bilan mashhur boʻlib, sunniy islom olamida eng ishonchli deb tan olingan olti hadis toʻplami – «Kutub as-Sitta» qatoridan oʻrin egallaydi. [1, 6] Uning boshqa toʻplamlardan farqli, oʻziga xos tuzilishi va ilmiy uslubi bu asarni hadisshunoslikda alohida ajratib turadi.
Imom Termiziy «Jomeʼ Sahih»ni koʻp yillik ilmiy sayohatlar, minglab hadislarni toʻplash va sinchkovlik bilan saralash natijasida yaratdi. U oʻz davrining eng nufuzli muhaddislari, jumladan Imom Buxoriy huzurida taʼlim olgan va ustozlaridan oʻrgangan tanqidiy metodni ushbu asarda mahorat bilan qoʻlladi. [1, 6]
«Jomeʼ» soʻzi arabchada «jamlovchi, qamrab oluvchi» maʼnosini bildiradi. Asar nomining oʻzi uning keng qamrovli ekaniga ishora qiladi: unda nafaqat huquqiy (fiqhiy) masalalar, balki aqida, odob-axloq, tafsir, paygʻambar (s.a.v.) fazilatlari va qiyomat kabi turli mavzularga oid hadislar jamlangan. Asar taxminan toʻrt mingga yaqin hadisni oʻz ichiga oladi. [4]
«Jomeʼ Sahih» mavzular boʻyicha – «abvob» (boblar) tizimida tuzilgan.
Hadislar fiqhiy mavzular ketma-ketligiga muvofiq joylashtirilgan boʻlib, bu oʻquvchiga kerakli masalani tez topish imkonini beradi. Asarning asosiy tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat:
ibodatning poklik shartlari va namoz ahkomlariga oid hadislar.
islomning asosiy amaliy rukunlariga bagʻishlangan boblar.
savdo, nikoh, meros kabi ijtimoiy-huquqiy munosabatlar hadislari.
kishilik fazilatlari, muomala madaniyatiga oid rivoyatlar.
Qurʼon maʼnolari hamda paygʻambar va sahobalar fazilatlari.
Asarning eng qimmatli xususiyatlaridan biri – muallif koʻpgina hadislardan soʻng ushbu masala boʻyicha turli fiqhiy mazhablar (Hanafiy, Shofeʼiy, Molikiy, Hanbaliy) olimlarining qarashlarini keltirib oʻtishidir. Bu jihat asarni oddiy hadislar toʻplamidan qiyosiy fiqh manbaiga aylantiradi.
Imom Termiziyning uslubi bir necha muhim jihati bilan boshqa muhaddislardan ajralib turadi.
Birinchidan, u har bir hadisning ishonchlilik darajasini – sahih, hasan yoki zaif ekanini ochiq koʻrsatib boradi. Bu oʻquvchiga hadisning ilmiy qiymatini darhol baholash imkonini beradi.
Ikkinchidan, alloma «ilal ul-hadis», yaʼni hadislardagi yashirin nuqsonlar va rivoyatdagi nozik farqlarni tahlil qilishga alohida eʼtibor qaratadi. U hatto bu masalaga bagʻishlab asariga maxsus qism – «Kitob al-ilal»ni kiritgan boʻlib, unda hadislarni baholashda qoʻllagan mezonlari va metodologiyasini bayon qiladi. [2]
Uchinchidan, Termiziy rivoyatlarning turli yoʻllar bilan kelganini – «mutobaat» va «shohid»larni koʻrsatib boradi. Bu esa oʻquvchiga bir hadisning necha manba orqali tasdiqlanganini koʻrish va uning kuchli-kuchsizligini oʻzi baholash imkonini yaratadi. Aynan shu uslub asarni oʻziga xos ilmiy qoʻllanma darajasiga koʻtaradi.
«Jomeʼ Sahih» oʻzining fiqhiy-qiyosiy yoʻnalishi bilan hadis toʻplamlari orasida noyob oʻrin tutadi. Buxoriy va Muslim toʻplamlari asosan hadislarning eng sahihini jamlashga qaratilgan boʻlsa, Termiziy asari fiqhiy dalillarni qiyoslash va mazhablar qarashlarini yonma-yon berish jihatidan amaliy qimmatga ega. [4, 6]
Asar asrlar davomida madrasa va oliy ilm dargohlarida asosiy darslik va manba sifatida oʻqitib kelingan. Unga koʻplab sharhlar yozilgan boʻlib, bu asar tevaragida boy ilmiy adabiyot shakllangan. [7] Bularning barchasi «Jomeʼ Sahih»ning nafaqat oʻz davri, balki keyingi butun islom ilm-fani uchun tayanch manba boʻlib qolganini koʻrsatadi.
Imom Abu Iso Termiziyning » Jomeʼ Sahih» asari hadis ilmining eng qimmatli va oʻziga xos yodgorliklaridan biridir. Uning mavzuli tuzilishi, hadislarning ishonchlilik darajasini ochiq koʻrsatishi, fiqhiy mazhablarni qiyoslashi va «ilal» tahliliga eʼtibor qaratishi bu asarni oddiy toʻplamdan yuqori ilmiy darajaga koʻtardi. Aynan shu fazilatlar tufayli u «Kutub as-Sitta» qatoridan munosib oʻrin egalladi. [3, 6]
Bugungi kunda Oʻzbekistonda Imom Termiziy merosini, xususan » Jomeʼ Sahih» asarini chuqur oʻrganish, uni zamonaviy ilmiy usullar asosida tadqiq etish va targʻib qilish milliy maʼnaviy merosni tiklashning muhim yoʻnalishlaridan biridir. Termizlik allomaning bu buyuk asari mamlakatimizning jahon ilm-fani xazinasiga qoʻshgan ulkan hissasi timsolidir.
Xudoynazarov Faxriddin – Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi
Foydalanilgan adabiyotlar
1. at-Termiziy, Abu Iso Muhammad ibn Iso (1998) al-Jomeʼ al-kabir (Sunan at-Termiziy). Tahqiq: Bashshor Avvod Maʼruf. 6 j. Bayrut: Dor al-Gʻarb al-Islomiy.
2. at-Termiziy, Abu Iso Muhammad ibn Iso (1409/1989) al-Ilal al-kabir. Tahqiq: Subhiy as-Somarroiy va boshq. Bayrut: Olam al-kutub.
3. Ibn Hajar al-Asqaloniy, Ahmad ibn Ali (1326 h.) Tahzib at-tahzib. 12 j. Haydarobod: Matbaat Doirat al-maorif an-Nizomiyya.
4. al-Muborakfuriy, Abu-l-Alo Muhammad Abdurrahmon (n.d.) Tuhfat al-ahvaziy bi-sharh Jomeʼ at-Termiziy. Bayrut: Dor al-Kutub al-Ilmiyya.
5. Brown, J.A.C. (2007) The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon. Leiden: Brill.
6. Juynboll, G.H.A. (2000) «al-Tirmidhī», in Encyclopaedia of Islam, 2nd edn. Leiden: Brill.
7. Robson, J. (1954) «The transmission of Tirmidhī’s Jāmiʿ», Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 16(2), pp. 258–270.
