Arab tilida «ilm» tushunchasi bilish, anglash va muayyan narsa haqida bilimga ega bo‘lish ma’nolarini ifodalaydi. Qur’oni Karimda esa ilm tushunchasi keng ma’noda qo‘llanib, bilish bilan birga anglash, tafakkur qilish, haqiqatni idrok etish va unga muvofiq harakat qilishni ham qamrab oladi.
Qur’on nuqtai nazaridan inson bilimi mutlaq emas. Inson qanchalik ko‘p ilm egallamasin, uning bilimi cheklanganligicha qoladi. «Baqara» surasida Odam alayhissalomga narsalarning nomlari o‘rgatilgani, farishtalar esa o‘zlaridagi ilm chegarasini tan olgani bayon qilinadi. Ularning: «Bizda Sen bildirganingdan boshqa ilm yo‘q» degan mazmundagi e’tirofi inson bilimining manbai va chegarasi haqida muhim xulosa chiqarish imkonini beradi. Tafsirchilar ham ushbu oyatni insondagi ilm Alloh tomonidan berilgan ne’mat ekani nuqtai nazaridan keltiradi. Demak, Qur’onda ilm insonning o‘zini mustaqil ravishda mutlaq haqiqat sohibi deb bilishi emas, balki bilish jarayonida kamtarlik, izlanish va haqiqatga intilishni nazarda tutadi.
«Alaq» surasida o‘qish va ta’lim g‘oyasi
Qur’oni Karimning ilk oyatlaridan bo‘lgan «Alaq» surasining 1–5-oyatlari ilm tushunchasini anglashda alohida ahamiyatga ega. Unda:
«Yaratgan Robbing nomi bilan o‘qi! U insonni alaqdan yaratdi. O‘qi! Robbing eng Karamli Zotdir. U qalam bilan ta’lim berdi. Insonga bilmagan narsasini o‘rgatdi», degan mazmun bayon qilinadi. Ushbu oyatlarda «o‘qish» amri ikki marta takrorlangan. Bu takror ilm va ta’lim masalasining muhimligini kuchaytiradi. Biroq oyatdagi «o‘qi» amri oddiy o‘qish bilan cheklanmaydi. U bilish, anglash va haqiqatni izlash jarayonini ham ifodalaydi.
Ayniqsa, «qalam bilan ta’lim berdi» va «insonga bilmagan narsasini o‘rgatdi» mazmuni ilmni saqlash, yozib qoldirish va avlodlarga yetkazishning ahamiyatiga ishora qiladi. Demak, Qur’oni Karimda ta’lim jarayoni inson ma’naviy taraqqiyotining muhim asoslaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi.
Shu bilan birga, mazkur oyatlar ilmni Robbning nomi bilan bog‘laydi. Bu esa bilimdan foydalanishda maqsad va axloqiy mas’uliyat masalasini o‘rtaga qo‘yadi. Ya’ni ilm insonni ezgulikka xizmat qildirishi kerak.
«Zumar» surasida ilmli insonning maqomi
Qur’oni Karimda ilmli va ilmsiz inson o‘rtasidagi farq ochiq ko‘rsatiladi. «Zumar» surasining 9-oyatida:
«Ayting: “Biladiganlar bilan bilmaydiganlar teng bo‘lurmi?” Albatta, aql egalari esga oladilar», degan mazmun keladi. Oyatning mazmuniga e’tibor berilsa, ilm tushunchasi ibodat va ma’naviy mas’uliyatdan ajralmagan holda keltirilgani ko‘rinadi. Oyatning avvalgi qismida tungi ibodat, oxiratdan qo‘rqish va Allohning rahmatidan umid qilish haqida so‘z yuritiladi. Shundan so‘ng «biladiganlar» va «bilmaydiganlar» o‘rtasidagi farq ko‘rsatiladi.
Demak, Qur’ondagi ilm tushunchasi faqat aqliy ma’lumot emas. Ilm insonning dunyoqarashi va amaliy hayotida namoyon bo‘lishi lozim. Ilm insonni mas’uliyatli, ongli va ma’naviy jihatdan yetuk shaxsga aylantirishi kerak. Ushbu oyat ilmli kishilarning martabasi yuksak ekanini ko‘rsatuvchi asosiy dalillardan biri sifatida sharhlangan.
«Mujodala» surasida ilm ahlining martabasi
«Mujodala» surasining 11-oyatida Alloh taolo iymon keltirganlar va ilm berilgan kishilarning darajalarini yuksaltirishi bayon qilinadi:
«Alloh sizlardan iymon keltirganlarni va ilm berilganlarni darajalar bilan ko‘tarur». Bu oyat ilmning inson shaxsi va jamiyatdagi maqomiga berilgan yuksak bahoni ifodalaydi. E’tiborli jihati shundaki, oyatda iymon va ilm birga keltirilgan. Bu holat Qur’on ta’limotida bilim va ma’naviyat bir-biridan ajralmas ekanini ko‘rsatadi.
Shuning uchun ilmli bo‘lishning o‘zi kifoya emas; bilim insonning e’tiqodi, axloqi va amallarida ham o‘z ifodasini topishi lozim. Ilm insonga mas’uliyat yuklaydi. Bilim ortgan sari insonning o‘z jamiyati, atrofidagi kishilar oldidagi mas’uliyati ham ortib boradi.
«Fotir» surasida ilm va taqvo munosabati
Qur’onda ilmning yana bir muhim xususiyati «Fotir» surasining 28-oyatida ko‘rinadi:
«Allohdan bandalari ichida faqat olimlargina qo‘rqurlar», degan mazmun keltiriladi.
Bu oyat ilm va taqvo o‘rtasidagi chuqur bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Tafsiriy yondashuvlarda bu yerdagi ilm Allohning qudrati, yaratish hikmati va borliqdagi belgilarni chuqur anglash bilan bog‘lanadi. Ya’ni inson borliqni qanchalik chuqur anglasa, uning Yaratuvchi oldidagi mas’uliyati va hurmati ham shunchalik ortishi kerak.
Shu nuqtai nazardan haqiqiy ilm insonni kamtarlik va mas’uliyatga olib keladi. Agar bilim insonni ezgulikka emas, manmanlik va zulmga yetaklasa, bunday bilimning ma’naviy maqsadi yo‘qoladi.
Qur’onda ilm va tafakkur uyg‘unligi
Qur’oni Karim insonni nafaqat o‘qishga, balki o‘qigan va kuzatgan narsalari haqida fikr yuritishga ham chaqiradi. «Oli Imron» surasining 190–191-oyatlarida osmonlar va Yerning yaratilishi, kecha va kunduzning almashinishi aql egalari uchun belgilar ekani ta’kidlanadi.
Bu oyatlar insonning bilish jarayonida aql va tafakkurning ahamiyatini ko‘rsatadi. Qur’on ta’limotida inson borliqni kuzatadi, uning qonuniyatlari haqida fikr yuritadi va shu orqali xulosa chiqaradi.
Demak, ilm va tafakkur bir-birini to‘ldiruvchi tushunchalardir. Ilm ma’lumot bersa, tafakkur uni anglash va mazmunan qayta ishlash imkonini beradi. Shu bois Qur’onda aql egalariga alohida e’tibor qaratiladi.
«Toha» surasida ilmni ziyoda qilish g‘oyasi
Qur’oni Karimda ilmning inson uchun tugallanmaydigan jarayon ekani «Toha» surasining 114-oyatida juda ta’sirli ifoda etilgan:
«Robbim, ilmimni ziyoda qil», deb ayt degan mazmundagi oyat keladi. Mazkur oyatda Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamga ilmni ziyoda qilishni so‘rash buyurilgan. Bu insonning bilimga intilishi doimiy jarayon bo‘lishi lozimligini anglatadi.
Oyatning bevosita kontekstida Qur’on vahiysini qabul qilish va uni shoshilmasdan to‘liq anglash masalasi ham mavjud. Shu sababli oyatni faqat «ko‘proq ma’lumot to‘plash» ma’nosida emas, balki haqiqatni to‘g‘ri anglash va bilimni chuqurlashtirishga bo‘lgan ehtiyoj sifatida tushunish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Inson umri davomida ilmini ziyoda qilib borishi barcha imkoniyatlardan foydalanishi zarur hisoblanadi.
Ilm, axloq va inson kamoloti
Qur’onda ilm axloqdan ajralgan holda qaralmaydi. Ilmning haqiqiy qiymati uning inson xulqi va amallarida qanday namoyon bo‘lishi bilan belgilanadi.
Qur’on ta’limotida inson bilim orqali haqiqatni anglaydi, haqiqatni anglash esa uni mas’uliyatli amalga undaydi. Shu ma’noda ilm — maqsad emas, balki insonni ma’naviy kamolotga yetkazuvchi vositalardan biridir.
Ilmli insonning asosiy vazifasi o‘z bilimini faqat shaxsiy manfaat uchun emas, balki jamiyatga naf keltirish uchun ham sarflashdir. Bilim ta’lim berish, ilm-fanni rivojlantirish, insonlarga yordam ko‘rsatish va ijtimoiy muammolarni hal etishga xizmat qilganda uning ijtimoiy ahamiyati yanada ortadi.
Shu jihatdan Qur’ondagi ilm tushunchasi zamonaviy ta’lim va ilm-fan taraqqiyoti bilan ham uyg‘unlashadi. Ilmiy izlanish, tanqidiy fikrlash, kuzatish, tahlil va xulosa chiqarish insonning bilim doirasini kengaytiradi.
Ilmning jamiyat taraqqiyotidagi ahamiyati
Ilm shaxsiy kamolot bilan bir qatorda jamiyat taraqqiyotining muhim omili hisoblanadi. Ta’limli va ma’rifatli jamiyatda insonlarning huquqiy, axloqiy va ijtimoiy mas’uliyati yuksaladi.
Qur’oni Karimning ilmga oid oyatlari insonni jaholatdan ma’rifatga, beparvolikdan mas’uliyatga, tafakkursizlikdan ongli mushohadaga yetaklaydi. Shu ma’noda ilm jamiyatning ma’naviy immunitetini kuchaytiruvchi omil sifatida ham namoyon bo‘ladi.
Bugungi kunda yosh avlodni kitob o‘qishga, mustaqil fikrlashga, ilm-fanni egallashga va o‘z bilimlarini jamiyat manfaati yo‘lida qo‘llashga o‘rgatish muhim vazifadir. Qur’oni Karimdagi ilmga oid oyatlar bu borada muhim ma’naviy asos vazifasini bajara oladi.
Xulosa, Qur’oni Karimda ilm tushunchasi keng va yaxlit mazmunda talqin qilinadi. U bilish, o‘rganish, tafakkur qilish, haqiqatni anglash va bilimni ezgu maqsadlarda qo‘llash kabi ma’nolarni qamrab oladi.
«Alaq» surasining dastlabki oyatlaridagi «O‘qi!» amri ilm va ta’limning ahamiyatini ko‘rsatsa, «Zumar» surasining 9-oyati ilmli va ilmsiz inson o‘rtasidagi farqni ifodalaydi. «Mujodala» surasining 11-oyati ilm berilgan kishilarning darajasi yuksaltirilishini ta’kidlaydi. «Fotir» surasining 28-oyati ilmni taqvo va Allohdan qo‘rqish bilan bog‘laydi. «Toha» surasining 114-oyati esa insonni ilmni doimo ziyoda qilib borishga undaydi.
Shunday qilib, Qur’ondagi ilm konsepsiyasining asosiy xususiyati shundaki, unda bilim va ma’naviyat, ilm va axloq, tafakkur va mas’uliyat bir-biridan ajratilmaydi. Haqiqiy ilm insonni o‘zgalardan ustun qo‘yish uchun emas, balki haqiqatni anglash, o‘zini tarbiyalash va jamiyatga foyda keltirish uchun xizmat qilishi lozim.
Qur’oni Karimning ilmga bo‘lgan munosabati bugungi ta’lim jarayoni uchun ham muhim ahamiyatga ega. Ilmga intilish, mustaqil fikrlash, izlanish va egallangan bilimni ezgu maqsadlarda qo‘llash — komil inson tarbiyasining muhim shartlaridandir. Shu ma’noda Qur’ondagi ilm tushunchasi nafaqat diniy-ma’rifiy, balki umuminsoniy ahamiyatga ega bo‘lgan ma’naviy-axloqiy qadriyat sifatida namoyon bo‘ladi.
Oyatulloh Ayniddin
Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi markaziy bo‘lim mutaxassisi
