Араб тилида «илм» тушунчаси билиш, англаш ва муайян нарса ҳақида билимга эга бўлиш маъноларини ифодалайди. Қуръони Каримда эса илм тушунчаси кенг маънода қўлланиб, билиш билан бирга англаш, тафаккур қилиш, ҳақиқатни идрок этиш ва унга мувофиқ ҳаракат қилишни ҳам қамраб олади.
Қуръон нуқтаи назаридан инсон билими мутлақ эмас. Инсон қанчалик кўп илм эгалламасин, унинг билими чекланганлигича қолади. «Бақара» сурасида Одам алайҳиссаломга нарсаларнинг номлари ўргатилгани, фаришталар эса ўзларидаги илм чегарасини тан олгани баён қилинади. Уларнинг: «Бизда Сен билдирганингдан бошқа илм йўқ» деган мазмундаги эътирофи инсон билимининг манбаи ва чегараси ҳақида муҳим хулоса чиқариш имконини беради. Тафсирчилар ҳам ушбу оятни инсондаги илм Аллоҳ томонидан берилган неъмат экани нуқтаи назаридан келтиради. Демак, Қуръонда илм инсоннинг ўзини мустақил равишда мутлақ ҳақиқат соҳиби деб билиши эмас, балки билиш жараёнида камтарлик, изланиш ва ҳақиқатга интилишни назарда тутади.
«Алақ» сурасида ўқиш ва таълим ғояси
Қуръони Каримнинг илк оятларидан бўлган «Алақ» сурасининг 1–5-оятлари илм тушунчасини англашда алоҳида аҳамиятга эга. Унда:
«Яратган Роббинг номи билан ўқи! У инсонни алақдан яратди. Ўқи! Роббинг энг Карамли Зотдир. У қалам билан таълим берди. Инсонга билмаган нарсасини ўргатди», деган мазмун баён қилинади. Ушбу оятларда «ўқиш» амри икки марта такрорланган. Бу такрор илм ва таълим масаласининг муҳимлигини кучайтиради. Бироқ оятдаги «ўқи» амри оддий ўқиш билан чекланмайди. У билиш, англаш ва ҳақиқатни излаш жараёнини ҳам ифодалайди.
Айниқса, «қалам билан таълим берди» ва «инсонга билмаган нарсасини ўргатди» мазмуни илмни сақлаш, ёзиб қолдириш ва авлодларга етказишнинг аҳамиятига ишора қилади. Демак, Қуръони Каримда таълим жараёни инсон маънавий тараққиётининг муҳим асосларидан бири сифатида намоён бўлади.
Шу билан бирга, мазкур оятлар илмни Роббнинг номи билан боғлайди. Бу эса билимдан фойдаланишда мақсад ва ахлоқий масъулият масаласини ўртага қўяди. Яъни илм инсонни эзгуликка хизмат қилдириши керак.
«Зумар» сурасида илмли инсоннинг мақоми
Қуръони Каримда илмли ва илмсиз инсон ўртасидаги фарқ очиқ кўрсатилади. «Зумар» сурасининг 9-оятида:
«Айтинг: “Биладиганлар билан билмайдиганлар тенг бўлурми?” Албатта, ақл эгалари эсга оладилар», деган мазмун келади. Оятнинг мазмунига эътибор берилса, илм тушунчаси ибодат ва маънавий масъулиятдан ажралмаган ҳолда келтирилгани кўринади. Оятнинг аввалги қисмида тунги ибодат, охиратдан қўрқиш ва Аллоҳнинг раҳматидан умид қилиш ҳақида сўз юритилади. Шундан сўнг «биладиганлар» ва «билмайдиганлар» ўртасидаги фарқ кўрсатилади.
Демак, Қуръондаги илм тушунчаси фақат ақлий маълумот эмас. Илм инсоннинг дунёқараши ва амалий ҳаётида намоён бўлиши лозим. Илм инсонни масъулиятли, онгли ва маънавий жиҳатдан етук шахсга айлантириши керак. Ушбу оят илмли кишиларнинг мартабаси юксак эканини кўрсатувчи асосий далиллардан бири сифатида шарҳланган.
«Мужодала» сурасида илм аҳлининг мартабаси
«Мужодала» сурасининг 11-оятида Аллоҳ таоло иймон келтирганлар ва илм берилган кишиларнинг даражаларини юксалтириши баён қилинади:
«Аллоҳ сизлардан иймон келтирганларни ва илм берилганларни даражалар билан кўтарур». Бу оят илмнинг инсон шахси ва жамиятдаги мақомига берилган юксак баҳони ифодалайди. Эътиборли жиҳати шундаки, оятда иймон ва илм бирга келтирилган. Бу ҳолат Қуръон таълимотида билим ва маънавият бир-биридан ажралмас эканини кўрсатади.
Шунинг учун илмли бўлишнинг ўзи кифоя эмас; билим инсоннинг эътиқоди, ахлоқи ва амалларида ҳам ўз ифодасини топиши лозим. Илм инсонга масъулият юклайди. Билим ортган сари инсоннинг ўз жамияти, атрофидаги кишилар олдидаги масъулияти ҳам ортиб боради.
«Фотир» сурасида илм ва тақво муносабати
Қуръонда илмнинг яна бир муҳим хусусияти «Фотир» сурасининг 28-оятида кўринади:
«Аллоҳдан бандалари ичида фақат олимларгина қўрқурлар», деган мазмун келтирилади.
Бу оят илм ва тақво ўртасидаги чуқур боғлиқликни кўрсатади. Тафсирий ёндашувларда бу ердаги илм Аллоҳнинг қудрати, яратиш ҳикмати ва борлиқдаги белгиларни чуқур англаш билан боғланади. Яъни инсон борлиқни қанчалик чуқур англаса, унинг Яратувчи олдидаги масъулияти ва ҳурмати ҳам шунчалик ортиши керак.
Шу нуқтаи назардан ҳақиқий илм инсонни камтарлик ва масъулиятга олиб келади. Агар билим инсонни эзгуликка эмас, манманлик ва зулмга етакласа, бундай билимнинг маънавий мақсади йўқолади.
Қуръонда илм ва тафаккур уйғунлиги
Қуръони Карим инсонни нафақат ўқишга, балки ўқиган ва кузатган нарсалари ҳақида фикр юритишга ҳам чақиради. «Оли Имрон» сурасининг 190–191-оятларида осмонлар ва Ернинг яратилиши, кеча ва кундузнинг алмашиниши ақл эгалари учун белгилар экани таъкидланади.
Бу оятлар инсоннинг билиш жараёнида ақл ва тафаккурнинг аҳамиятини кўрсатади. Қуръон таълимотида инсон борлиқни кузатади, унинг қонуниятлари ҳақида фикр юритади ва шу орқали хулоса чиқаради.
Демак, илм ва тафаккур бир-бирини тўлдирувчи тушунчалардир. Илм маълумот берса, тафаккур уни англаш ва мазмунан қайта ишлаш имконини беради. Шу боис Қуръонда ақл эгаларига алоҳида эътибор қаратилади.
«Тоҳа» сурасида илмни зиёда қилиш ғояси
Қуръони Каримда илмнинг инсон учун тугалланмайдиган жараён экани «Тоҳа» сурасининг 114-оятида жуда таъсирли ифода этилган:
«Роббим, илмимни зиёда қил», деб айт деган мазмундаги оят келади. Мазкур оятда Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга илмни зиёда қилишни сўраш буюрилган. Бу инсоннинг билимга интилиши доимий жараён бўлиши лозимлигини англатади.
Оятнинг бевосита контекстида Қуръон ваҳийсини қабул қилиш ва уни шошилмасдан тўлиқ англаш масаласи ҳам мавжуд. Шу сабабли оятни фақат «кўпроқ маълумот тўплаш» маъносида эмас, балки ҳақиқатни тўғри англаш ва билимни чуқурлаштиришга бўлган эҳтиёж сифатида тушуниш мақсадга мувофиқ бўлади. Инсон умри давомида илмини зиёда қилиб бориши барча имкониятлардан фойдаланиши зарур ҳисобланади.
Илм, ахлоқ ва инсон камолоти
Қуръонда илм ахлоқдан ажралган ҳолда қаралмайди. Илмнинг ҳақиқий қиймати унинг инсон хулқи ва амалларида қандай намоён бўлиши билан белгиланади.
Қуръон таълимотида инсон билим орқали ҳақиқатни англайди, ҳақиқатни англаш эса уни масъулиятли амалга ундайди. Шу маънода илм — мақсад эмас, балки инсонни маънавий камолотга етказувчи воситалардан биридир.
Илмли инсоннинг асосий вазифаси ўз билимини фақат шахсий манфаат учун эмас, балки жамиятга наф келтириш учун ҳам сарфлашдир. Билим таълим бериш, илм-фанни ривожлантириш, инсонларга ёрдам кўрсатиш ва ижтимоий муаммоларни ҳал этишга хизмат қилганда унинг ижтимоий аҳамияти янада ортади.
Шу жиҳатдан Қуръондаги илм тушунчаси замонавий таълим ва илм-фан тараққиёти билан ҳам уйғунлашади. Илмий изланиш, танқидий фикрлаш, кузатиш, таҳлил ва хулоса чиқариш инсоннинг билим доирасини кенгайтиради.
Илмнинг жамият тараққиётидаги аҳамияти
Илм шахсий камолот билан бир қаторда жамият тараққиётининг муҳим омили ҳисобланади. Таълимли ва маърифатли жамиятда инсонларнинг ҳуқуқий, ахлоқий ва ижтимоий масъулияти юксалади.
Қуръони Каримнинг илмга оид оятлари инсонни жаҳолатдан маърифатга, бепарволикдан масъулиятга, тафаккурсизликдан онгли мушоҳадага етаклайди. Шу маънода илм жамиятнинг маънавий иммунитетини кучайтирувчи омил сифатида ҳам намоён бўлади.
Бугунги кунда ёш авлодни китоб ўқишга, мустақил фикрлашга, илм-фанни эгаллашга ва ўз билимларини жамият манфаати йўлида қўллашга ўргатиш муҳим вазифадир. Қуръони Каримдаги илмга оид оятлар бу борада муҳим маънавий асос вазифасини бажара олади.
Хулоса, Қуръони Каримда илм тушунчаси кенг ва яхлит мазмунда талқин қилинади. У билиш, ўрганиш, тафаккур қилиш, ҳақиқатни англаш ва билимни эзгу мақсадларда қўллаш каби маъноларни қамраб олади.
«Алақ» сурасининг дастлабки оятларидаги «Ўқи!» амри илм ва таълимнинг аҳамиятини кўрсатса, «Зумар» сурасининг 9-ояти илмли ва илмсиз инсон ўртасидаги фарқни ифодалайди. «Мужодала» сурасининг 11-ояти илм берилган кишиларнинг даражаси юксалтирилишини таъкидлайди. «Фотир» сурасининг 28-ояти илмни тақво ва Аллоҳдан қўрқиш билан боғлайди. «Тоҳа» сурасининг 114-ояти эса инсонни илмни доимо зиёда қилиб боришга ундайди.
Шундай қилиб, Қуръондаги илм концепциясининг асосий хусусияти шундаки, унда билим ва маънавият, илм ва ахлоқ, тафаккур ва масъулият бир-биридан ажратилмайди. Ҳақиқий илм инсонни ўзгалардан устун қўйиш учун эмас, балки ҳақиқатни англаш, ўзини тарбиялаш ва жамиятга фойда келтириш учун хизмат қилиши лозим.
Қуръони Каримнинг илмга бўлган муносабати бугунги таълим жараёни учун ҳам муҳим аҳамиятга эга. Илмга интилиш, мустақил фикрлаш, изланиш ва эгалланган билимни эзгу мақсадларда қўллаш — комил инсон тарбиясининг муҳим шартларидандир. Шу маънода Қуръондаги илм тушунчаси нафақат диний-маърифий, балки умуминсоний аҳамиятга эга бўлган маънавий-ахлоқий қадрият сифатида намоён бўлади.
Оятуллоҳ Айниддин
Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази марказий бўлим мутахассиси
