Инсон ҳаёти бир текис йўлдан иборат эмас. Унда қувонч ва ташвиш, ютуқ ва синов, фаровонлик ва қийинчилик навбатма-навбат учраб туради. Баъзан инсон кутган нарсасига эришади, баъзан эса қанча ҳаракат қилмасин, натижа дарҳол кўринмайди. Ана шундай пайтларда унинг қалбидаги энг катта таянчлардан бири – сабр, яна бири эса – шукрдир.
Сабр – фақат қийинчиликка чидаш эмас. У инсоннинг ўзини тутиши, ҳис-туйғуларини бошқара олиши, эзгу мақсадидан қайтмаслиги ва яхшиликка умид билан ҳаракат қилишидир. Шукр эса фақат “раҳмат” дейиш билан чекланмайди. У инсонга берилган неъматларни қадрлаш, улардан оқилона фойдаланиш ва уларнинг ҳақиқий манбасини англашдир. Ислом маънавиятида сабр ва шукр инсон камолотининг муҳим мезонлари сифатида қаралади. Бу ғоялар Термиз заминидан етишиб чиққан буюк алломалар меросида ҳам алоҳида ўрин эгаллайди.
Буюк муҳаддис Абу Исо Муҳаммад Термизийнинг ҳадис илмига оид асарлари инсоннинг ахлоқий ва маънавий камолоти учун ҳам катта аҳамиятга эга. Айниқса, унинг машҳур “Сунани Термизий” асарида сабр, шукр, таваккал, қаноат, яхши хулқ, меҳр-оқибат каби фазилатларга доир кўплаб ҳадислар жамланган. Имом Термизий ривоят қилган ҳадислар мазмунидан англашиладики, мўмин инсоннинг ҳаётидаги ҳар бир ҳолат унинг учун тарбия воситаси бўлиши мумкин. Яхшиликка эришса, шукр қилади, қийинчиликка дуч келса, сабр қилади. Шу маънода инсоннинг ҳақиқий бойлиги ташқи имкониятларида эмас, балки унинг қалбидаги хотиржамлик, иймон ва қаноатдадир.
Расулуллоҳ ﷺнинг машҳур ҳадисларидан бирида мўминнинг ҳолати ҳайратланарли экани таъкидланади: унга яхшилик етса, шукр қилади ва бу унинг учун хайр бўлади; бошига қийинчилик тушса, сабр қилади ва бу ҳам унинг учун хайр бўлади. Бу ҳадис инсон ҳаётига жуда чуқур маъно беради. Демак, мўмин киши учун ҳаётдаги ҳар бир ҳолат маънавий ўсиш имкониятидир. Бугунги инсон учун бу ғоя айниқса муҳим. Чунки замонавий ҳаёт тезкорликни, доимо кўпроқ нарсага эришишни талаб қилаётгандек туюлади. Инсон ўзини бошқалар билан таққослайди, бор нарсасидан қониқмай қолади, муаммога дуч келса эса тезда тушкунликка тушиши мумкин. Сабр ва шукр эса инсонни ана шу ички безовталикдан ҳимоя қилади.
Кўпинча сабр тушунчаси нотўғри талқин қилинади. Айримлар сабрни ҳеч қандай ҳаракат қилмасдан, тақдирга қўл қовуштириб ўтириш деб тушунадилар. Аслида эса ҳақиқий сабр – ҳаракат билан бирга бўлади. Термизий алломалар меросида ҳам инсоннинг иродаси, нафсини тарбиялаши, илм излаши ва яхши амалларга интилиши муҳим ўрин тутади. Ҳақиқий сабр – инсон қийинчилик олдида синмаслиги, хатосидан сабоқ чиқариши ва яна ҳаракат қилишда давом этишидир. Масалан, талаба имтиҳондан паст баҳо олса, сабр уни “мендан ҳеч нарса чиқмайди”, деган фикрдан асрайди. У хатосини таҳлил қилади ва яна ўқишга ҳаракат қилади. Оилада бирор муаммо юзага келса, сабр инсонни шошма-шошарлик билан қарор қабул қилишдан тийиб, вазиятни ақл билан ҳал қилишга ундайди. Шу маънода сабр – сукут эмас, ўзини бошқара билиш. Сабр – таслим бўлиш эмас, тўғри йўлда давом этиш. Сабр – заифлик эмас, ички кучдир.
Инсоннинг энг катта муаммоларидан бири – қўлидаги неъматнинг қадрига у кўпинча уни йўқотгандан кейин етади. Масалан, соғлик бор пайтда унинг қадрини унутамиз, ота-она ёнимизда эканида, уларнинг меҳрини оддий ҳол деб қабул қиламиз, тинчлик ва осойишталикда яшар эканмиз, унинг қанчалик буюк неъмат эканини ҳар доим ҳам ҳис қилмаймиз. Шукр инсонни мана шу ғафлатдан уйғотади.
Шукр қилувчи инсон ўз ҳаётидаги кичик яхшиликларни ҳам қадрлайди. Бир бурда нон, оила бағри, соғлик, фарзандлар табассуми, илм олиш имконияти, тинч юртда яшаш – буларнинг барчаси катта неъматлар эканини англайди. Шукр фақат тилда эмас, амалда ҳам намоён бўлиши керак. Агар инсон илм неъматидан баҳраманд бўлса, уни бошқаларга ҳам етказиши, мол-дунё берилган бўлса, муҳтожларга ёрдам бериши, вақт берилган бўлса, уни фойдали ишларга сарфлаши – шукрнинг амалий кўринишларидир.
Ҳаким Термизий меросида инсоннинг ички дунёси, қалб тарбияси ва маънавий камолотига катта эътибор берилган. Унинг асарларида инсон ўз нафсини англаши, қалбини поклаши ва маънавий жиҳатдан юксалиши зарурлиги ҳақида чуқур фикрлар учрайди. Сабр ва шукр ҳам, аввало, қалб ҳолатидир. Ташқи шароит қандай бўлишидан қатъи назар, инсоннинг ички дунёси хотиржам бўлса, у қийинчиликни енгишга куч топа олади. Аксинча, барча имкониятларга эга бўлган одам ҳам ношукрлик ва қаноатсизлик туфайли ўзини бахтсиз ҳис қилиши мумкин. Шунинг учун Ҳаким Термизий меросидан инсоннинг ҳақиқий ислоҳи ташқи дунёдан эмас, унинг қалбидан бошланади, деган хулоса чиқариш мумкин.
Инсон ҳаётини қушга қиёсласак, унинг икки қаноти сабр ва шукрга ўхшайди. Фақат сабр билан яшаган инсон ҳаётдаги гўзалликларни кўрмай қолиши мумкин. Фақат шукр билан, аммо синовларга тайёр бўлмасдан яшаган инсон эса қийинчилик олдида тушкунликка тушиши мумкин. Сабр инсонга қийин кунларни енгиб ўтишга, шукр эса яхши кунларни қадрлашга ёрдам беради.
Ҳозирги ахборот асрида инсоннинг эҳтиёжлари ҳам, хоҳишлари ҳам чексиз кўпайиб бормоқда. Ижтимоий тармоқларда бошқаларнинг гўзал ҳаётини кўриб, ўз ҳаётини камситиш, бор нарсасидан қониқмаслик ҳолатлари учрайди. Бундай вазиятда Термизий алломалар меросидаги сабр, шукр ва қаноат ғоялари биз учун маънавий иммунитет вазифасини бажара олади.
Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, оилада сабр бўлса, келишмовчиликлар катта низога айланмайди, шукр бўлса, оила аъзолари бир-бирининг қадрига етади, ишда сабр бўлса, инсон муваффақиятсизликдан кейин ҳам ҳаракат қилади, шукр бўлса, эришган натижаларидан кибрланмайди, таълимда сабр бўлса, билим олишдаги қийинчиликларга бардош беради, шукр бўлса, олган билимини қадрлайди ва уни эзгу мақсадларга сарфлайди.
Ҳаётда қийинчилик ҳам, имконият ҳам бўлади. Муҳими, инсон уларга қандай муносабатда бўлишидир. Синов келганда сабр, неъмат келганда шукр, имконият келганда ҳаракат, хатога йўл қўйганда тавба ва сабоқ – мана шу фазилатлар инсонни маънан юксалтиради. Шу боис ҳаёт мазмунини биргина жумла билан ифодалаш мумкин: сабр – қийинчиликда инсонни ушлаб туради, шукр – фаровонликда уни адаштирмайди. Инсон ҳар куни ўзига оддий савол бериб кўриши мумкин: “Бугун мен нималарга шукр қилдим?”, “Бугунги қийинчилик менга қандай сабоқ берди?”Бу икки саволнинг ўзи инсоннинг дунёқарашини ўзгартириши мумкин. Чунки шукр эътиборимизни бор нарсаларга қаратади, сабр эса йўқотилган ёки ҳали эришилмаган нарсалар туфайли тушкунликка тушиб қолишдан асрайди.
Севаров Олимжон – Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази илмий котиби
