Yoshlar ongida milliy va umuminsoniy qadriyatlarni shakllantirish zamonaviy jamiyat taraqqiyotining muhim ma’naviy-ijtimoiy omillaridan biridir. Inson kapitali, ijtimoiy barqarorlik, fuqarolik jamiyati institutlarining rivojlanishi, madaniy merosning avloddan avlodga uzatilishi, shaxsning ijtimoiy mas’uliyati kabi jarayonlar yosh avlodning qadriyatlarga munosabati bilan bevosita bog‘liq. Yoshlar tarbiyasi muayyan axloqiy qoidalarni o‘rgatish yoki milliy urf-odatlarni singdirish bilan cheklanmaydi. U shaxsning dunyoqarashi, ijtimoiy pozitsiyasi, ma’naviy ehtiyojlari, fuqarolik mas’uliyati va hayotiy maqsadlarini shakllantirishga qaratilgan murakkab ijtimoiy-pedagogik va madaniy jarayondir.
Globallashuv, raqamlashuv va axborot oqimlarining kengayishi insonning qadriyatlar tizimiga ham ta’sir ko‘rsatmoqda. Bugungi yosh oila, mahalla, ta’lim muassasasi, milliy madaniyat va global axborot makoni ta’sirida ijtimoiylashadi. Milliy qadriyatlarni umuminsoniy qadriyatlardan ajratib, ularni qarama-qarshi qo‘yish metodologik jihatdan maqbul emas. Milliy va umuminsoniy qadriyatlarning uyg‘unligi shaxs ma’naviy kamolotining muhim sharti hisoblanadi.
Qadriyat tushunchasi falsafa, sotsiologiya, psixologiya, pedagogika, madaniyatshunoslik va siyosatshunoslik kabi fanlarda turlicha talqin qilinadi. Umumiy ma’noda qadriyat inson va jamiyat uchun ijtimoiy, ma’naviy, axloqiy, madaniy yoki estetik ahamiyatga ega bo‘lgan ideallar, me’yorlar, tamoyillar, munosabatlar va faoliyat mezonlari majmuasidir[1]. Qadriyatlar insonning voqelikka munosabatini belgilaydi, uning tanlovlariga ma’no beradi, xatti-harakatlarini muayyan mezonlar asosida tartibga soladi. “Qadriyat tashqi ta’sir natijasida qabul qilingan qoida sifatida qolib ketmasligi kerak. U shaxsning ichki e’tiqodiga aylangandagina barqaror ma’naviy regulyator vazifasini bajaradi”[2].
Yoshlar ongida qadriyatlarni shakllantirishning ilmiy-nazariy asosi mazkur xususiyat bilan belgilanadi. Ta’lim-tarbiya jarayoni faqat tayyor aqidalarni yod oldirishga asoslansa, qadriyatning tashqi va formal qabul qilinishi yuzaga keladi. Yosh inson qadriyatning mazmuni, ijtimoiy ahamiyati va shaxsiy hayotidagi zarurligini anglasa, uning qadriyatga munosabati ichki e’tiqodga aylanadi. Shuning uchun qadriyatlarni shakllantirish bilim berish, emotsional munosabat uyg‘otish, shaxsiy tajriba orttirish va ijtimoiy faoliyatni birlashtirishi zarur.
Milliy qadriyatlar muayyan xalqning tarixiy taraqqiyoti davomida shakllangan ma’naviy tajribasi, axloqiy mezonlari, tili, madaniyati, urf-odatlari, an’analari, tarixiy xotirasi, milliy o‘zligi va ijtimoiy hamjihatlik mexanizmlarini qamrab oladi. Ular avlodlarni bir-biri bilan bog‘lovchi ma’naviy ko‘prik vazifasini bajaradi. Milliy qadriyatlarda xalqning asrlar davomida to‘plagan hayotiy tajribasi, tabiat va jamiyatga munosabati, mehnat madaniyati, oilaviy munosabatlari, insonparvarlik qarashlari va estetik didi mujassamlashgan.
O‘zbekiston sharoitida milliy qadriyatlar tushunchasi o‘zbek xalqining tarixiy-madaniy merosi bilan bir qatorda mamlakat hududida yashovchi turli millat va elatlarning madaniy tajribasini ham qamrab oladi. Milliy qadriyatlarni shakllantirish bir millat madaniyatini mutlaqlashtirishni anglatmaydi. U o‘z milliyligini anglagan holda boshqa madaniyatlarga hurmat bilan munosabatda bo‘lish qobiliyatini rivojlantirishni nazarda tutadi. Milliy o‘zlik va bag‘rikenglik bir-birini inkor etmaydi. Ular o‘zaro uyg‘unlashgan holda shaxsning madaniy dunyoqarashini boyitadi.
Umuminsoniy qadriyatlar muayyan millat yoki madaniy muhit chegarasidan tashqarida, insonning umumiy ijtimoiy va ma’naviy tabiati bilan bog‘liq bo‘lgan tamoyillarni ifodalaydi. Inson qadri, hayotga hurmat, adolat, erkinlik, tinchlik, bag‘rikenglik, inson huquqlari, mehr-oqibat, hamkorlik, mas’uliyat va halollik shunday qadriyatlar sirasiga kiradi. Ular turli tarixiy va madaniy muhitlarda turlicha ifodalanishi mumkin. Universallik ularning barcha jamiyatlarda bir xil shaklda namoyon bo‘lishini emas, turli madaniy shakllarda umumiy insonparvarlik mazmunini saqlashini anglatadi.
Imom Termiziy Xalqaro ilmiy tadqiqot markazi ilmiy xodimi
ABDUVAXIDOV ABDULLAZIZ ABDUSATTOR O‘G‘LI
[1] Rokeach M. The Nature of Human Values. — New York: Free Press, 1973.
[2] Schwartz S. H. An Overview of the Schwartz Theory of Basic Values // Online Readings in Psychology and Culture. — 2012. — Vol. 2, No. 1. — DOI: 10.9707/2307-0919.1116.
