Ёшлар онгида миллий ва умуминсоний қадриятларни шакллантириш замонавий жамият тараққиётининг муҳим маънавий-ижтимоий омилларидан биридир. Инсон капитали, ижтимоий барқарорлик, фуқаролик жамияти институтларининг ривожланиши, маданий мероснинг авлоддан авлодга узатилиши, шахснинг ижтимоий масъулияти каби жараёнлар ёш авлоднинг қадриятларга муносабати билан бевосита боғлиқ. Ёшлар тарбияси муайян ахлоқий қоидаларни ўргатиш ёки миллий урф-одатларни сингдириш билан чекланмайди. У шахснинг дунёқараши, ижтимоий позицияси, маънавий эҳтиёжлари, фуқаролик масъулияти ва ҳаётий мақсадларини шакллантиришга қаратилган мураккаб ижтимоий-педагогик ва маданий жараёндир.
Глобаллашув, рақамлашув ва ахборот оқимларининг кенгайиши инсоннинг қадриятлар тизимига ҳам таъсир кўрсатмоқда. Бугунги ёш оила, маҳалла, таълим муассасаси, миллий маданият ва глобал ахборот макони таъсирида ижтимоийлашади. Миллий қадриятларни умуминсоний қадриятлардан ажратиб, уларни қарама-қарши қўйиш методологик жиҳатдан мақбул эмас. Миллий ва умуминсоний қадриятларнинг уйғунлиги шахс маънавий камолотининг муҳим шарти ҳисобланади.
Қадрият тушунчаси фалсафа, социология, психология, педагогика, маданиятшунослик ва сиёсатшунослик каби фанларда турлича талқин қилинади. Умумий маънода қадрият инсон ва жамият учун ижтимоий, маънавий, ахлоқий, маданий ёки эстетик аҳамиятга эга бўлган идеаллар, меъёрлар, тамойиллар, муносабатлар ва фаолият мезонлари мажмуасидир[1]. Қадриятлар инсоннинг воқеликка муносабатини белгилайди, унинг танловларига маъно беради, хатти-ҳаракатларини муайян мезонлар асосида тартибга солади. “Қадрият ташқи таъсир натижасида қабул қилинган қоида сифатида қолиб кетмаслиги керак. У шахснинг ички эътиқодига айлангандагина барқарор маънавий регулятор вазифасини бажаради”[2].
Ёшлар онгида қадриятларни шакллантиришнинг илмий-назарий асоси мазкур хусусият билан белгиланади. Таълим-тарбия жараёни фақат тайёр ақидаларни ёд олдиришга асосланса, қадриятнинг ташқи ва формал қабул қилиниши юзага келади. Ёш инсон қадриятнинг мазмуни, ижтимоий аҳамияти ва шахсий ҳаётидаги зарурлигини англаса, унинг қадриятга муносабати ички эътиқодга айланади. Шунинг учун қадриятларни шакллантириш билим бериш, эмоционал муносабат уйғотиш, шахсий тажриба орттириш ва ижтимоий фаолиятни бирлаштириши зарур.
Миллий қадриятлар муайян халқнинг тарихий тараққиёти давомида шаклланган маънавий тажрибаси, ахлоқий мезонлари, тили, маданияти, урф-одатлари, анъаналари, тарихий хотираси, миллий ўзлиги ва ижтимоий ҳамжиҳатлик механизмларини қамраб олади. Улар авлодларни бир-бири билан боғловчи маънавий кўприк вазифасини бажаради. Миллий қадриятларда халқнинг асрлар давомида тўплаган ҳаётий тажрибаси, табиат ва жамиятга муносабати, меҳнат маданияти, оилавий муносабатлари, инсонпарварлик қарашлари ва эстетик диди мужассамлашган.
Ўзбекистон шароитида миллий қадриятлар тушунчаси ўзбек халқининг тарихий-маданий мероси билан бир қаторда мамлакат ҳудудида яшовчи турли миллат ва элатларнинг маданий тажрибасини ҳам қамраб олади. Миллий қадриятларни шакллантириш бир миллат маданиятини мутлақлаштиришни англатмайди. У ўз миллийлигини англаган ҳолда бошқа маданиятларга ҳурмат билан муносабатда бўлиш қобилиятини ривожлантиришни назарда тутади. Миллий ўзлик ва бағрикенглик бир-бирини инкор этмайди. Улар ўзаро уйғунлашган ҳолда шахснинг маданий дунёқарашини бойитади.
Умуминсоний қадриятлар муайян миллат ёки маданий муҳит чегарасидан ташқарида, инсоннинг умумий ижтимоий ва маънавий табиати билан боғлиқ бўлган тамойилларни ифодалайди. Инсон қадри, ҳаётга ҳурмат, адолат, эркинлик, тинчлик, бағрикенглик, инсон ҳуқуқлари, меҳр-оқибат, ҳамкорлик, масъулият ва ҳалоллик шундай қадриятлар сирасига киради. Улар турли тарихий ва маданий муҳитларда турлича ифодаланиши мумкин. Универсаллик уларнинг барча жамиятларда бир хил шаклда намоён бўлишини эмас, турли маданий шаклларда умумий инсонпарварлик мазмунини сақлашини англатади.
Имом Термизий Халқаро илмий тадқиқот маркази илмий ходими
АБДУВАХИДОВ АБДУЛЛАЗИЗ АБДУСАТТОР ЎҒЛИ
[1] Rokeach M. The Nature of Human Values. — New York: Free Press, 1973.
[2] Schwartz S. H. An Overview of the Schwartz Theory of Basic Values // Online Readings in Psychology and Culture. — 2012. — Vol. 2, No. 1. — DOI: 10.9707/2307-0919.1116.
