Annotatsiya
Maqolada IX asr Movarounnahr tasavvufining yirik namoyandasi Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali Hakim Termiziyning hayoti, ilmiy-ma’naviy merosi va ta’limotining asosiy yo’nalishlari tahlil qilinadi. Tadqiqot allomaning avtobiografik risolasi «Bad’u sha’ni Abi Abdillah», «Xatm al-avliyo» va «Navodir al-usul» asarlarining ilmiy nashr va tarjimalari, Sulamiy, Hujviriy va Attor tabaqot asarlari hamda xalqaro islomshunoslik tadqiqotlariga tayanadi. Qiyosiy-tarixiy va manbashunoslik tahlili natijasida alloma tarjimai holidagi ziddiyatli ma’lumotlar, xususan, vafot sanasi va ta’qiblar sabablari haqidagi qarashlar tizimlashtirildi. Termiziyning valoyat nazariyasi, qalb qatlamlari haqidagi ta’limoti va shariat hukmlarining hikmatini izohlash uslubi keyingi tasavvuf tafakkuriga, xususan, Ibn Arabiy ta’limotiga sezilarli ta’sir ko’rsatgani asoslandi. Maqola alloma merosini Markaziy Osiyo ma’naviy tarixining tarkibiy qismi sifatida o’rganishda manbashunoslik asosini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Kalit so’zlar: Hakim Termiziy, tasavvuf, valoyat, Xatm al-avliyo, Navodir al-usul, qalb, Hakimiya, Termiz, ma’naviy meros.
1. Kirish
IX asr islom sivilizatsiyasi tarixida hadis, fiqh va tasavvuf ilmlari jadal shakllangan davr bo’lib, bu jarayonda Movarounnahr va Xuroson olimlari alohida o’rin tutgan. Amudaryo bo’yidagi qadimiy Termiz shahri shu davrda savdo va madaniyat markazi bo’lish bilan birga yirik ilmiy maktablar vatani sifatida ham tanilgan. Aynan shu muhitda yetishib chiqqan Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali Hakim Termiziy islom tasavvufi tarixida o’z qarashiga ega ilk mutafakkirlardan biri sifatida e’tirof etiladi [1].
Hakim Termiziy merosi XX asrda sharqshunoslar diqqatini o’ziga tortdi. Misrlik olim Usmon Yahyo «Xatm al-avliyo» asarini tanqidiy nashrga tayyorladi [1], nemis islomshunosi Bernd Radtke allomaga bag’ishlangan fundamental monografiya yaratdi [2], amerikalik tadqiqotchi Nikolas Xir esa Termiziy tarjimai holi va asarlari bo’yicha dastlabki ilmiy qaydlarni e’lon qildi. Biroq o’zbek tilidagi adabiyotda allomaning hayoti ko’p hollarda ommabop rivoyatlar asosida yoritilib, birlamchi manbalar va xalqaro tadqiqotlar natijalari yetarli darajada tizimlashtirilmagan.
Maqolaning maqsadi Hakim Termiziyning hayot yo’li va ma’naviy merosini ishonchli manbalar asosida yaxlit tahlil qilishdan iborat. Shu maqsadda quyidagi vazifalar belgilandi: allomaning tarjimai holiga oid manbalarni qiyosiy tahlil qilish; asosiy asarlarini mavzuiy tasniflash; ta’limotining markaziy tushunchalarini ochib berish; keyingi tasavvuf tafakkuriga ta’sirini baholash.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi shundaki, unda Termiziy tarjimai holiga oid ziddiyatli ma’lumotlar, jumladan, vafot sanasiga oid to’rt xil qarash va ta’qiblar sabablari haqidagi turlicha talqinlar avtobiografiya, o’rta asr tabaqot asarlari va zamonaviy tadqiqotlar kesimida o’zbek tilida tizimli qiyoslanadi. Shuningdek, alloma asarlarining nisbat berilishi (atributsiyasi) bilan bog’liq muammolar alohida qayd etiladi.
2. Adabiyotlar tahlili
Hakim Termiziy merosini o’rganishga oid ilmiy adabiyotlarni uch yo’nalishga ajratish mumkin. Matnshunoslikka oid ishlar birinchi yo’nalishni tashkil etadi. Usmon Yahyo 1965 yilda «Xatm al-avliyo»ni avtobiografik risola bilan birga nashr ettirdi [1]. B. Radtke esa Termiziyning bir qator risolalarini tanqidiy nashr qilib, nemis tiliga tarjima qildi [3]. Radtke va J. O’Keyn tomonidan tayyorlangan inglizcha tarjimada avtobiografiya va «Sirat al-avliyo» asari izohlar bilan berilgan [4]. N. Xir qalb qatlamlari haqidagi risolani ingliz tiliga o’girib, uning muallifligi masalasini ham ko’tardi.
Tarixiy-tanqidiy va nazariy ilmiy izlanishlar ikkinchi yo’nalishning mazmunini belgilab beradi. N. Xirning 1959 yilgi maqolasida Termiziyning tarjimai holiga oid manbalar ko’rib chiqilib, uning 66 ta asari ro’yxati tuzilgan. B. Radtkening monografiyasi allomani o’z davrining (teosofi) ilohiyot hakimi sifatida baholaydi [2]. S. Sviri Termiziy qarashlarini Nishopur malomatiya harakati bilan qiyosiy o’rgangan, keyinchalik esa unga bag’ishlangan alohida monografiyani e’lon qilgan. M. Shodkevich Termiziy g’oyalarining Ibn Arabiy ta’limotidagi davomini tahlil qilgan. Tasavvuf tarixiga oid umumiy asarlarda ham Termiziyga alohida o’rin ajratilgan [5].
Uchinchi yo’nalish mintaqaviy tadqiqotlardir. Turkiya Diyonat vaqfi islom ensiklopediyasidagi maqolada allomaning asarlari va nashrlari haqida batafsil ma’lumot berilgan [1]. O’zbekistonda ham Termiziy merosiga qiziqish ortib bormoqda. Masalan, A. Doniyorov va N. Karimov S. Svirining Termiziy merosini o’rganishga qo’shgan hissasini tahlil qilgan [6]. Biroq o’zbek tilidagi tadqiqotlarda xorijiy ilmiy nashrlar asosida allomaning tarjimai holini tanqidiy qiyoslash va asarlarining muallifligini aniqlash masalalari hali to’liq yoritilmagan. Ushbu maqola aynan shu bo’shliqni qisman to’ldirishga qaratilgan.
3. Manbalar va tadqiqot metodologiyasi
Tadqiqot davomida qo’llanilgan manbalar uchta guruh bo’yicha tasniflandi. Birinchi guruhni Hakim Termiziyning o’z asarlari va ularning ilmiy nashr-tarjimalari tashkil etadi. Ular orasida «Bad’u sha’ni Abi Abdillah» («Abu Abdullohning ish boshlanishi») risolasi alohida ahamiyatga ega. Bu IX asr islom adabiyotida kam uchraydigan avtobiografik matn bo’lib, unda muallif o’zining ma’naviy izlanishlari, ko’rgan tushlari va boshidan kechirgan ta’qiblar haqida hikoya qiladi. Risola Usmon Yahyo nashriga ilova sifatida chop etilgan [1], ingliz tiliga esa B. Radtke va J. O’Keyn tomonidan tarjima qilingan [4].
Ikkinchi guruh o’rta asrlarga oid tabaqot asarlaridan iborat. Abu Abdurahmon as-Sulamiyning (v. 412/1021) «Tabaqot as-sufiya» asari, Ali ibn Usmon Hujviriyning (v. taxm. 465/1072) «Kashf al-mahjub» asari va Fariduddin Attorning (v. 618/1221) «Tazkirat al-avliyo» asari Termiziy haqidagi an’anaviy ma’lumotlarning asosiy manbalari hisoblanadi. Attor asarida manoqib (karomatlar bayoni) unsurlari kuchli bo’lgani sababli, undagi ma’lumotlar tarixiy dalil sifatida ehtiyotkorlik bilan qabul qilindi. Uchinchi guruh avvalroq tahlil qilingan hozirgi zamon ilmiy tadqiqotlaridan iborat.
Tadqiqotda tarixiy-qiyosiy, matnshunoslik, talqiniy va manbashunoslik tahlili usullari qo’llanildi. Tahlil uch bosqichda olib borildi. Birinchi bosqichda tarjimai holga oid ma’lumotlar muallifning o’z avtobiografiyasidan olindi. Ikkinchi bosqichda ular tabaqot asarlaridagi ma’lumotlar bilan solishtirildi. Uchinchi bosqichda esa zamonaviy tadqiqotchilarning xulosalari bilan qiyoslanib, ziddiyatli o’rinlar alohida qayd etildi. Asarlar tahlilida esa ularning Termiziyga nisbat berilishi ishonchliligi ham hisobga olindi.
4. Natijalar
4.1. Hakim Termiziyning hayot yo’li
Allomaning to’liq ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali ibn al-Hasan ibn Bishr al-Hakim at-Termiziydir [1]. Uning tug’ilgan yili manbalarda aniq ko’rsatilmagan, tadqiqotchilar uni taxminan milodiy 820-830 yillar oralig’ida tug’ilgan deb hisoblaydi [2]. Vafot sanasi esa manbalarda sezilarli farq qiladi. B. Radtke va J. O’Keyn allomani 905-910 yillar oralig’ida, taxminan to’qson yoshida vafot etgan deb hisoblaydi [4], Diyonat islom ensiklopediyasida esa 320/932 yil ko’rsatilgan [1]. Yozma manbalarda ko’proq 285/898 yil keltirilsa, Termiziy qabridagi yozuvda 255/869 yil qayd etilgan.
Termiziyning otasi Ali ibn Hasan hadis ilmi bilan shug’ullangan olim bo’lgan va o’g’lining ilk ta’limiga bevosita rahbarlik qilgan [1; 4]. Avtobiografiyaga ko’ra, Termiziy yoshligidanoq hadis va fiqh ilmlarini o’rgangan. Uning fiqhdagi yo’nalishi o’sha davr Movarounnahr ilmiy muhitida keng tarqalgan hanafiy mazhabi bilan bog’liq edi [1; 2].
Termiziy hayotidagi hal qiluvchi voqea uning yigirma yetti yoshlarida amalga oshirgan haj safari bo’ldi. Yo’lda u Iroqda bo’lib, hadis eshitgan. Avtobiografiyada yozilishicha, Makkada Ka’ba huzurida u Allohdan gunohlaridan poklanishni va qolgan umrini ibodatga bag’ishlash imkonini so’rab duo qilgan [1; 4]. Bu duo uning keyingi hayotini tubdan o’zgartirgan ma’naviy burilish nuqtasi sifatida tasvirlanadi.
Vataniga qaytgach, Termiziy nafsni tarbiyalash yo’lini izlay boshlagan. U Ahmad ibn Osim Antokiyning ruhiy tarbiyaga oid kitobiga duch kelgan va undan ta’sirlanib, riyozat, tunggi ibodat va xilvat yo’lini tanlagan [4]. Muhim jihati shundaki, Termiziy bu bosqichda muayyan shayxga murid bo’lmagan va o’z tajribasi hamda ilmiy mulohazasi asosida harakat qilgan. Keyinchalik u zohidlik amaliyotining o’zi ham nafsning yashirin kibrga berilishiga olib kelishi mumkinligini anglab yetgan.
Sulamiy va Hujviriy ma’lumotlariga ko’ra, Termiziy Xurosonning mashhur so’fiylari Abu Turob Naxshabiy va Ahmad ibn Xizraviya bilan suhbatda bo’lgan [1]. Boshqa manbalarda uning ustozlari qatorida Yahyo ibn Muoz Roziy ham tilga olinadi [1]. Sulamiy allomaning Nishopurga kelib, u yerda hadis rivoyat qilganini ham qayd etadi. Bu dalillar Termiziyning Xuroson ilmiy markazlari bilan faol aloqada bo’lganini ko’rsatadi.
Termiziy avtobiografiyasida eng kuchli taassurot qoldiradigan bo’lim uning boshidan o’tgan ta’qiblar haqidagi hikoyasidir. Mahalliy ulamolarning bir qismi uni muhabbat (ilohiy ishq) haqida gapirgani va valoyatga oid qarashlari uchun bid’atda, hatto nubuvvat da’vosida ayblagan. Natijada u Balx hokimi huzuriga chaqirilib, muhabbat mavzusida so’zlashdan man etilgan [1; 2; 4]. Avtobiografiyada alloma bu tuhmat uning nafsini sindirishda avvalgi riyozatlaridan ko’ra ta’sirliroq bo’lganini e’tirof etadi [1].
Avtobiografiyaning yana bir noyob jihati shundaki, unda muallifning rafiqasi va do’stlari ko’rgan tushlar batafsil keltiriladi. Bu tushlar Termiziyning ma’naviy maqomini tasdiqlovchi ishoralar sifatida talqin qilinadi [4]. Shu jihatdan risola ilk islom adabiyotida ayolning diniy tajribasi aks etgan kamyob matnlardan biri hisoblanadi [4; 5]. An’anaga ko’ra, Hakim Termiziy Termizda dafn etilgan va uning qabri ustida keyingi asrlarda maqbara majmuasi barpo etilgan [1].
4.2. Ilmiy merosi: asosiy asarlari
Hakim Termiziy o’z davrining eng sermahsul mualliflaridan biri bo’lgan. N. Xir uning 66 ta asari ro’yxatini tuzgan. Bu asarlar qo’lyozma holida turli kutubxonalarda, asosan Istanbul fondlarida saqlanib qolgan [2]. Asarlari mavzuiga ko’ra hadis sharhi, tasavvuf nazariyasi, nafs tarbiyasi, ibodatlar hikmati va til-ma’no tahlili yo’nalishlariga bo’linadi. Quyidagi jadvalda eng muhim asarlari keltirilgan.
1-jadval
Hakim Termiziyning asosiy asarlari
| Asar nomi | Mavzusi va ahamiyati |
| Navodir al-usul fi ma’rifati ahodis ar-rasul | Hadislarning ichki ma’nosi va hikmatini ochib beruvchi yirik to’plam; 291 «asl» (bob)dan iborat [1] |
| Xatm al-avliyo (Sirat al-avliyo) | Valoyat nazariyasi, avliyolar darajalari va «avliyolar muhri» masalasi [1; 4] |
| Bad’u sha’ni Abi Abdillah | Muallifning ma’naviy tarjimai holi, avtobiografik risola [1; 4] |
| Isbot al-ilal | Shariat hukmlari va ibodatlarning sabab-hikmatlari haqida [1] |
| Bayon al-farq bayna as-sadr va-l-qalb va-l-fuod va-l-lubb | Qalbning to’rt qatlami haqidagi risola (Termiziyga nisbat beriladi) [1] |
| Al-Furuq va man’ at-taroduf | Ma’nodosh ko’rinuvchi diniy-axloqiy tushunchalar orasidagi farqlar tahlili [1] |
| Riyozat an-nafs | Nafsni tarbiyalash usullari va bosqichlari [1] |
| As-Salot va maqosiduho; al-Hajj va asroruh | Namoz va haj ibodatlarining ichki maqsadlari va hikmatlari [1] |
| Al-Amsol min al-Kitob va-s-Sunna | Qur’on va Sunnatdagi masallar (tamsillar) tahlili [1] |
Ushbu asarlar orasida «Navodir al-usul» eng keng tarqalgan va keyingi davr ulamolari tomonidan ko’p iqtibos qilingan asar hisoblanadi. Unda muallif hadislarni oddiy rivoyat sifatida emas, balki ularning zamirida yotgan ilohiy hikmatni ochishga harakat qiladi [1]. Muhaddislar asardagi ayrim rivoyatlarning sanadlari zaifligini tanqid qilgan bo’lsa-da, asar ma’naviy-axloqiy talqin namunasi sifatida yuqori baholangan [1].
«Xatm al-avliyo» esa Termiziy nomini tasavvuf tarixida abadiylashtirgan asardir. B. Radtkening fikricha, asarning asl nomi «Sirat al-avliyo» bo’lgan [4]. Asarda muallif valoyat sirlariga oid 150 dan ortiq savolni o’rtaga tashlaydi va faqat haqiqiy avliyogina ularga javob bera olishini ta’kidlaydi [1]. Oradan uch asrdan ko’proq vaqt o’tib, bu savollarga Ibn Arabiy batafsil javob yozgani asarning keyingi avlodlar uchun ahamiyatini yaqqol ko’rsatadi [1].
Termiziy merosini o’rganishda atributsiya masalasi ham muhim. Masalan, qalbning to’rt qatlami haqidagi «Bayon al-farq» risolasi qo’lyozmada Termiziyga nisbat berilgan bo’lsa-da, N. Xir uning muallifligini qat’iy deb hisoblamaydi. Shu sababli bunday asarlar asosida chiqarilgan xulosalar ehtiyotkorlik bilan baholanishi lozim.
4.3. Ta’limotining asosiy yo’nalishlari
Valoyat nazariyasi va «avliyolar muhri»
Hakim Termiziy ta’limotining markazida valoyat, ya’ni Allohga yaqinlik va do’stlik tushunchasi turadi. U avliyolarni ikki toifaga ajratib, «Xatmul avliyo» asarida: “Bizning nazdimizda avliyolar ikki toifadir: Alloh haqlarining valiylari va Allohning valiylari” deydi [4]. Birinchisi «valiyyu haqqi-lloh» bo’lib, u Alloh haqlarini ado etishda sidq va mujohada bilan o’z nafsiga qarshi kurashib, ma’lum darajaga yetgan kishidir. Ikkinchisi «valiyyu-lloh» bo’lib, u Alloh tomonidan tanlangan va ilohiy jazba bilan yuksak maqomga olib chiqilgan zotdir [1; 4]. Termiziy fikricha, inson o’z sa’y-harakati bilan faqat muayyan chegaragacha yetib boradi, undan keyingi yuksalish esa ilohiy inoyat bilangina amalga oshadi.
Termiziy payg’ambarlar orasida Muhammad (s.a.v.) «payg’ambarlar muhri» bo’lganidek, avliyolar orasida ham «avliyolar muhri» mavjudligi haqidagi g’oyani ilgari surgan [1]. U payg’ambarlarning avliyolardan ustunligini ochiq e’tirof etgan va valoyatni nubuvvat nuridan bahramand bo’lish sifatida ta’riflagan [2; 4].
Qalb qatlamlari haqidagi ta’limot
Termiziy insonning ichki ruhiy holatini qalb va nafs oʻrtasidagi munosabat orqali tushuntiradi: «Albatta, koʻks (sadr) nafs va qalb maydonidir. Ushbu maydonda qalbning bir eshigi, nafsning esa boshqa eshigi bor. Allohdan berilgan inoyat koʻksiga kirsa, u aslida qalb uchun boʻladi. Ammo nafs ham mazkur inoyat shirinligidan oʻz ulushini olish uchun qoʻzgʻaladi» .
Termiziyga nisbat beriladigan «Bayon al-farq» risolasida insonning ichki olami tizimli tasniflanadi va qalb to’rt qatlamga ajratiladi [1]:
- Sadr (ko’krak) – islom nurining maskani; unda vasvasa va nafs xohishlari ham kechadi.
- Qalb – iymon nurining maskani.
- Fuod – ma’rifat nurining maskani, ilohiy haqiqatlarni ko’rish joyi.
- Lubb (mag’iz) – tavhid nurining maskani, eng ichki va eng pok qatlam.
Risolada bu qatlamlar ichma-ich joylashgan doiralarga o’xshatiladi. Har bir qatlam o’z nuri, vazifasi va kamolot darajasiga ega. Ushbu model keyingi tasavvuf adabiyotidagi latoif (nozik ruhiy markazlar) haqidagi ta’limotlarning ilk nazariy asoslaridan biri sifatida baholanadi.
Nafs tarbiyasi va ixlos
Termiziy nafs tarbiyasi masalasida tashqi zohidlikdan ko’ra ichki ixlosga ustuvorlik beradi. Uning fikricha, ro’za, bedorlik va xilvat kabi riyozatlar nafsning o’zini ko’rsatish va maqtovga intilish istagi bilan qo’shilsa, insonni Allohdan uzoqlashtiradi. Termiziy malomatiya vakili Abu Usmon al-Hiyriy bilan yozishgan, biroq ularning nafs aybini doimiy malomat qilishga asoslangan usulini tanqid qilgan. Uning fikricha, bunday yondashuv insonni aybning o’ziga bog’lab qo’yadi.
Hikmat va shariat hukmlarining ma’nosi
Termiziyning «Hakim» laqabini olishiga asos bo’lgan muhim jihat uning shariat hukmlari zamiridagi hikmatni izlashga intilishidir. Namoz, haj va boshqa ibodatlarning ichki maqsadlariga bag’ishlangan asarlarida u har bir amalning ruhiy-axloqiy mazmunini ochib beradi [1]. Hujviriy Termiziy ta’limoti asosida shakllangan yo’nalishni «Hakimiya» deb ataydi va uni tasavvufning maqbul maktablari qatoriga kiritadi. Uning ta’kidlashicha, bu maktabning asosiy tamoyili valoyat ta’limotidir [1].
5. Muhokama
Olingan natijalar Termiziy tarjimai holini o’rganishda manbalar turining hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanini ko’rsatadi. Avtobiografiya allomaning ichki kechinmalari va ta’qiblar haqida bevosita ma’lumot beradi, ammo uning xronologiyasi aniq emas. Tabaqot asarlari esa allomaning ustozlari va safarlari haqida qo’shimcha dalillar keltiradi, biroq keyingi davrlarga borgan sari ularda manoqib unsurlari kuchayib boradi. Shu bois alloma hayotiga oid tarixiy dalillar va manoqib tusidagi rivoyatlar farqlanishi kerak.
Vafot sanasi masalasi bu farqni yaqqol ko’rsatadi. 255/869 yildan 320/932 yilgacha bo’lgan oraliqda to’rt xil sana uchraydi [1]. Zamonaviy tadqiqotchilarning ko’pchiligi avtobiografiya va ustozlar xronologiyasiga tayanib, 905-910 yillar oralig’ini ishonchliroq deb hisoblaydi [4]. Agar bu sana qabul qilinsa, qabr yozuvidagi 255/869 yil keyinroq qo’yilgan yoki boshqa shaxsga tegishli bo’lishi mumkin. Bu masala (epigrafik) qabrtosh va maqbara bitiklarini alohida o’rganishni talab qiladi.
Ta’qiblarning sabablari to’g’risidagi qarashlar ham turlicha bo’lib, ular o’rtasida yakdillik yo’q. Termiziy o’z avtobiografiyasida unga nisbat berilgan fikrlarni hech qachon aytmaganini ta’kidlaydi. B. Radtke va J. O’Keyn esa Termiziy payg’ambarlik da’vo qilmaganini qayd etgan holda, u keyinchalik o’zi uchun juda yuksak ma’naviy maqomni, ya’ni «avliyolar muhri» darajasini da’vo qilganini ta’kidlaydi [4]. Demak, ta’qiblarni faqat raqiblarning noto’g’ri tushunishi bilan izohlash yetarli emas. Ular valoyat maqomi haqidagi keskin ilmiy-diniy bahsning bir ko’rinishi sifatida ham baholanishi kerak.
Termiziy ta’limotining keyingi davrlarga ta’siri ham ikki bosqichda namoyon bo’ldi. Dastlab Hujviriy kabi mualliflar uni alohida «Hakimiya» maktabi asoschisi sifatida tanishtirdi [1]. Keyinroq Muhyiddin ibn Arabiy (v. 638/1240) «al-Futuhot al-Makkiya» asarining 73-bobida Termiziy savollariga birma-bir javob berdi [1]. M. Shodkevich ta’kidlashicha, Ibn Arabiyning valoyat va «avliyolar muhri» haqidagi ta’limoti Termiziy qo’ygan masalalarni rivojlantirish natijasida shakllangan. Zamonaviy tadqiqotchilar Termiziyni ilk tasavvufning teran nazariyotchilaridan biri deb hisoblaydi [5].
Markaziy Osiyo ma’naviy an’anasida Hakim Termiziy alohida hurmatga sazovor. Termizdagi maqbara majmuasi asrlar davomida ziyoratgoh bo’lib kelgan va xalq orasida alloma «Termiz ota» nomi bilan e’zozlanadi. Bu holat Termiziy merosining ilmiy doiralar bilan birga xalq madaniyatida ham chuqur ildiz otganini ko’rsatadi. Allomaning nafs tarbiyasi, ixlos va shaxsiy mas’uliyat haqidagi qarashlari zamonaviy ma’naviy-axloqiy tarbiya uchun ham boy manba bo’lib xizmat qilishi mumkin.
6. Xulosa
Amalga oshirilgan tadqiqot ishining natijalari quyidagi xulosalarga kelish imkoniyatini yaratadi. Birinchidan, Hakim Termiziy IX asr Movarounnahr ilmiy muhitida yetishib chiqqan, hadis va fiqh bo’yicha puxta bilim olgan hamda o’z ma’naviy tajribasi asosida mustaqil tasavvufiy tizim yaratgan mutafakkirdir. Uning «Bad’u sha’ni Abi Abdillah» avtobiografiyasi ilk islom davri ma’naviy hayotini o’rganishda noyob manba hisoblanadi.
Ikkinchidan, allomaning vafot sanasi manbalarda 255/869 yildan 320/932 yilgacha turlicha keltiriladi. Zamonaviy tadqiqotlar 905-910 yillar oralig’ini ishonchliroq deb hisoblaydi.
Uchinchidan, Termiziyning valoyat nazariyasi va «avliyolar muhri» g’oyasi tasavvuf tafakkurida muhim burilish yasagan va Ibn Arabiy orqali keyingi asrlar islom ma’naviy tafakkuriga chuqur ta’sir ko’rsatgan. Ta’qiblar ham aynan shu g’oyalar atrofidagi bahslar bilan bog’liq bo’lgan.
To’rtinchidan, Termiziy merosini o’rganishda asarlarning atributsiyasi muhim masala hisoblanadi.
Kelgusi tadqiqotlarda allomaning qo’lyozma merosini to’liq aniqlash, asosiy asarlarini o’zbek tiliga ilmiy-izohli tarjima qilish, maqbara epigrafikasini o’rganish va Termiziy ta’limotining Markaziy Osiyo tasavvuf an’analariga ta’sirini manbalar asosida chuqur tadqiq etish maqsadga muvofiq.
Fakhritdin Khudaynazarov – Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi, ilmiy xodimi faxriolam@gmail.com orcid: 0009-0005-3496-1859
Adabiyotlar ro’yxati
- Bereke A. A. Hakîm et-Tirmizî / A. A. Bereke // TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul : TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1997. – Cilt 15. – S. 196–199. – URL: https://islamansiklopedisi.org.tr/hakim-et-tirmizi (murojaat sanasi: 25.09.2026).
- Radtke B. Al-Ḥakīm at-Tirmiḏī : Ein islamischer Theosoph des 3./9. Jahrhunderts / B. Radtke. Freiburg im Breisgau : Klaus Schwarz Verlag, 1980.
- Drei Schriften des Theosophen von Tirmiḏ : Das Buch vom Leben der Gottesfreunde ; Ein Antwortschreiben nach Saraḫs ; Ein Antwortschreiben nach Rayy / hrsg., übers. und erl. von B. Radtke. Beirut , Stuttgart : Franz Steiner Verlag, 1992–1996. – Teil 1–2. – (Bibliotheca Islamica ; Bd. 35a–b).
- Radtke B. The Concept of Sainthood in Early Islamic Mysticism : Two Works by al-Ḥakīm al-Tirmidhī / B. Radtke, J. O’Kane. Richmond : Curzon Press, 1996. – xi, 282 p.
- Knysh A. Islamic Mysticism : A Short History / A. Knysh. Leiden : Brill, 2000. (Themes in Islamic Studies).
- Doniyorov A. Kh. The contribution of Sarah Sviri to the study of the scientific heritage of Hakim Tirmidhi / A. Kh. Doniyorov, N. R. Karimov // Academicia: An International Multidisciplinary Research Journal, 2018. – Vol. 8, No. 11. – P. 60–67. – DOI: 10.5958/2249-7137.2018.00061.7.
