Libos inson haqida so‘zsiz ma’lumot beradi: uning didi, tarbiyasi, muhitga munosabati, hatto o‘zini va boshqalarni qay darajada hurmat qilishi ham tashqi ko‘rinishida aks etadi. Shuning uchun kiyinishni faqat moda yoki shaxsiy xohish masalasi deb qarash kamlik qiladi. U – hayo, poklik, go‘zallik, me’yor va milliy o‘zlik birlashadigan kundalik madaniyatdir.
Kiyim tanani tashqi ta’sirdan asraydi, ammo uning vazifasi shu bilan tugamaydi. Inson qaysi joyda, kimlar orasida va qanday maqsad bilan turganini anglab kiyinar ekan, u atrofdagilarga hurmat ko‘rsatadi. Masalan, ishxonadagi ozoda va bosiq libos mas’uliyatni, marosimdagi munosib kiyinish mezbonga ehtiromni, oila davrasidagi sarishta ko‘rinish esa yaqinlarga e’tiborni bildiradi. Demak, kiyinish – «menga nima yoqadi?» degan savoldan tashqari, «bu joyga, bu vaziyatga va bu insonlarga qanday munosabatdaman?» degan savolga ham javobdir. Kiyinish madaniyati qimmatbaho mato yoki mashhur brend bilan o‘lchanmaydi. Eng oddiy kiyim ham toza, dazmollangan, o‘lchami mos va vaziyatga munosib bo‘lsa, kishiga fayz bag‘ishlaydi. Aksincha, juda qimmat libos ham maqtanish, boshqalarni kamsitish yoki e’tiborni ataylab jalb qilish vositasiga aylansa, o‘zining ma’naviy qimmatini yo‘qotadi. Chinakam did – ko‘p narsaga ega bo‘lishda emas, kerakli narsani me’yor bilan tanlashda namoyon bo‘ladi.
Islom ta’limotida libos Allohning ne’mati sifatida qadrlanadi. Qur’oni karimning «A’rof» surasi 26-oyatida kiyim insonga tanasini berkitish va ziynat uchun berilgani, «taqvo libosi» esa yanada xayrli ekani ta’kidlanadi. Bu ifoda juda teran ma’noni anglatadi: tashqi kiyim tanani bezasa, taqvo, hayo va yaxshi xulq insonning butun shaxsiyatini bezaydi. Shu sababli islomiy kiyinish madaniyatini faqat muayyan shakl yoki rangga qisqartirish to‘g‘ri emas; uning markazida insonning niyati, odobi va me’yorni saqlashi turadi.
Islomda kiyimning pok va ozoda bo‘lishi, badanni munosib tarzda berkitishi, shaffof yoki haddan tashqari tanani namoyon qiluvchi bo‘lmasligi, isrof va kibrga xizmat qilmasligi kabi umumiy tamoyillar mavjud. Tafsilotlarda turli qarashlar uchrashi mumkin, ammo asosiy mezonlar mushtarak: hayo, poklik, kamtarlik va inson sha’nini asrash. «Alloh go‘zaldir va go‘zallikni sevadi», degan hadis mazmuni ham musulmondan beparvolikni emas, balki ozodalik va nafosatni talab etadi. Go‘zallik bilan dabdaba, sarishtalik bilan maqtanchoqlik o‘rtasidagi chegarani esa me’yor belgilaydi.
Jamiyatda kiyinish odobi haqida so‘z ketganda, ko‘pincha barcha talab va tanqid ayollarga qaratiladi. Holbuki, «Nur» surasida avvalo mo‘min erkaklarga, keyin esa mo‘min ayollarga nigohni tiyish va iffatni saqlash buyuriladi. Bu ketma-ketlik odob va mas’uliyat ikki jins uchun ham umumiy ekanini ko‘rsatadi. Erkakning ham kiyimi toza, tanasiga va vaziyatga mos, ortiqcha dabdabasiz hamda kamtarona bo‘lishi lozim. Hayo faqat matoning uzun-qisqaligi emas; u nigohda, so‘zda, muomalada va o‘zini tutishda ham namoyon bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan, bir tomonni nazorat qilib, ikkinchi tomonning mas’uliyatini unutib qo‘yish adolatli emas. Oilada ham o‘g‘il bolaga «sen erkaksan, xohlaganingcha kiyinasan» degan qarash emas, ozodalik, vazminlik va muhitga hurmat o‘rgatilishi kerak. Qiz bolaga esa kiyimni faqat qo‘rqitish yoki taqiqlar orqali tushuntirish o‘rniga, uning shaxsiy qadri, xavfsizligi, didi va ma’naviy tanlovi bilan bog‘lab izohlash samaraliroqdir.
O‘zbek milliy kiyinish madaniyati asrlar davomida iqlim, turmush tarzi, hunarmandchilik va odob me’yorlari ta’sirida shakllangan. Atlas va adrasning ranglari, beqasamning vazmin jilosi, choponning salobati, do‘ppining hududlarga xos naqshlari – bular oddiy bezak emas, xalq xotirasiga aylangan ramzlardir. Milliy liboslarda tanani munosib berkitish, harakatga qulaylik, faslga moslik va nafosat bir-birini to‘ldirgan. Shu bois milliy kiyinish bilan islomiy hayo tushunchasi ko‘p jihatdan tabiiy uyg‘unlikka ega. Biroq milliylik deganda har kuni tarixiy sahna libosida yurish tushunilmaydi. Tirik an’ana zamon bilan muloqot qiladi. Zamonaviy ko‘ylakda milliy matodan foydalanish, yoqa yoki yengda an’anaviy naqshni nozik qo‘llash, do‘ppini munosib vaziyatda kiyish, mahalliy hunarmandlar tayyorlagan buyumlarni qadrlash – milliy o‘zlikni tabiiy saqlashning yo‘llaridir. Muhimi, milliy element insonga yarashishi, uning yoshi, kasbi va turgan muhiti bilan uyg‘un bo‘lishi kerak. Milliylik tashqi namoyish emas, ichki daxldorlik hissiga aylanganda qadrlidir.
Farzand kiyinish odobini nasihatdan ko‘ra ko‘proq oiladagi kundalik namunadan o‘rganadi. Ota-ona ozoda yursa, kiyimni avaylasa, isrof qilmasa, birovni tashqi ko‘rinishi uchun masxaralamasa, bola ham shu munosabatni qabul qiladi. Ammo kattalar bir tomondan kamtarlikni talab qilib, ikkinchi tomondan brend, narx va dabdabani obro‘ o‘lchovi qilib ko‘rsatsa, tarbiyada ziddiyat paydo bo‘ladi.
O‘smirlik davrida kiyim o‘zligini izlash vositasiga aylanadi. Shu paytda faqat «mumkin» va «mumkin emas» degan keskin hukmlar o‘rniga sababni tushuntirish, birgalikda tanlash va farzandning didini hurmat qilish muhim. Unga ranglarni uyg‘unlashtirish, sifatli matoni ajratish, kiyimni parvarishlash, turli vaziyatlar uchun alohida libos tanlash va oila byudjetiga e’tibor berish o‘rgatilsa, qadriyat majburiyat emas, anglangan ehtiyojga aylanadi. Tushuntirilgan me’yor insonni mustaqil qiladi; faqat taqiqqa qurilgan me’yor esa nazorat yo‘q joyda kuchini yo‘qotishi mumkin.
Moda o‘z-o‘zidan yomon yoki yaxshi emas. U davrning estetik qarashlari, texnologiyasi va turmush tarzidagi o‘zgarishlarni aks ettiradi. Muammo moda insonni boshqara boshlaganda paydo bo‘ladi: kishi o‘z qomatiga, yoshiga, e’tiqodiga yoki imkoniyatiga mos kelmaydigan narsani faqat ommalashgani uchun tanlaydi; yangi kiyim olishni ehtiyoj emas, obro‘ belgisiga aylantiradi; ijtimoiy tarmoqdagi tasvirni haqiqiy hayot me’yoridan ustun qo‘yadi. Bunday vaziyatda libos shaxsni ifodalamaydi, aksincha, shaxsni qolipga soladi. Ongli tanlov esa bir nechta oddiy savoldan boshlanadi: bu kiyim badanimni munosib berkitadimi? Menga qulay va sog‘lommi? Borayotgan joyimga mosmi? Sifati va narxi imkoniyatimga to‘g‘ri keladimi? Uni bir mavsumdan keyin ham kiya olamanmi? Milliy va ma’naviy qadriyatlarimga zid emasmi? Shu savollarga xolis javob bera olgan inson modaga qarshi emas, balki modaning ongli ishtirokchisi bo‘ladi.
Bir kiyimning o‘zi har bir muhit uchun mos bo‘lavermaydi. Ishxonada kasbiy jiddiylikni saqlaydigan, ta’lim muassasasida diqqatni chalg‘itmaydigan, ziyoratgohda hurmatni ifodalaydigan, sportda harakatga qulay, to‘y va marosimda esa vaziyatga munosib libos tanlash – kiyinish madaniyatining amaliy belgisidir. Bu shaxsiy erkinlikni cheklash emas, balki insonning turli ijtimoiy rollarni anglab, ularga mas’uliyat bilan yondashishidir. Shu bilan birga, «munosiblik» tushunchasi dag‘al nazorat yoki bir xillikka majburlashga aylanmasligi lozim. Insonlar yoshi, qomati, salomatligi, kasbi va imkoniyati jihatidan turlicha. Kiyinish madaniyati hammaga bitta andoza kiydirishni emas, umumiy odob chegarasida shaxsiy didga joy qoldirishni talab etadi. Chinakam madaniyat farqlarni yo‘qotmaydi – ularni hurmat va uyg‘unlik bilan boshqaradi.
Kiyinish madaniyati haqida gapirish zarur, ammo uni boshqalarni tahqirlash vositasiga aylantirish xavfli. Bir insonning butun iymoni, axloqi yoki tarbiyasini faqat tashqi ko‘rinishidan bilib bo‘lmaydi. Nomunosib kiyingan kishiga muloyim maslahat kerak bo‘lishi mumkin, lekin masxara, haqorat yoki jamoat oldida sharmanda qilish hech qachon tarbiya bermaydi. Aksincha, u insonni qadriyatdan uzoqlashtirishi mumkin. Ayni paytda «qalbim toza bo‘lsa bo‘ldi» degan qarash ham tashqi odobni butunlay ahamiyatsiz qilib qo‘ymaydi. Qalb va amal bir-birini to‘ldirishi kerak: ichki poklik tashqi sarishtalikda, boshqalarga hurmat esa vaziyatga munosib ko‘rinishda aks etadi. Eng sog‘lom yondashuv – avvalo o‘zimizga talabchan, boshqalarga esa mehribon bo‘lishdir. Qadriyat hukm qilish uchun emas, insonni yuksaltirish uchun xizmat qilgandagina o‘z ma’nosini saqlaydi.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, islomiy va milliy qadriyatlarga ko‘ra kiyinish – o‘tmishda qolish ham, zamonaviylikdan voz kechish ham emas. Bu har bir yangilikni hayo, poklik, qulaylik, isrofdan tiyilish, milliy o‘zlik va muhitga hurmat mezonlari orqali saralashdir. Bunday yondashuvda inson ham zamonaviy, ham didli, ham o‘z qadriyatlariga sodiq bo‘la oladi. Chunki haqiqiy nafosat tashqi yaltiroqlikda emas, shakl va ma’noning uyg‘unligidadir. Libos bizning kimligimizni to‘liq belgilamaydi, ammo kim bo‘lishga intilayotganimizni ko‘rsatadi. Ozodalikni odat, kamtarlikni kuch, milliylikni faxr, me’yorni esa did deb bilgan jamiyatda kiyinish shunchaki tashqi ko‘rinish emas – ma’naviy madaniyatning ko‘zga ko‘rinadigan qiyofasiga aylanadi.
Sevarov Olimjon – Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy kotibi
