Lug‘atda “ochib berish, bayon qilish” ma’nolarini anglatuvchi “fasr” so’zi o’zagidan kelib chiqqan tafsir so‘zi “izohlash, ochib berish, so‘z yoki iboradagi noaniqlikni bartaraf etish” degan ma’noni bildiradi. Qur’oni karimni sharhlash uchun fasr va xuddi shu ma’nodagi tafsir so‘zlari ishlatilgan bo‘lsa-da, amaliyotda tafsir atamasi keng qo‘llanilgan. Ayrim olimlar tafsir so‘zi fasr bilan ma’nodosh bo‘lgan safr ildizidan kelib chiqqanini ham ilgari surganlar. Safr so‘zi ayolning yuzini ochishi, boshdagi salla olinib boshning ochilishi yoki tong yorishib, yorug‘likning paydo bo‘lishi kabi “bir narsaning ustidagi pardaning ko‘tarilishi, yashirin narsaning ayon bo‘lishi” ma’nolarida ishlatiladi.
“Bayon qilish” ma’nosidagi tafsir so‘zining ko‘pligi tafsirot, ushbu sohada yozilgan asarlarga esa tafasir deyiladi. Turli ta’riflarni jamlagan holda tafsir ilmini quyidagicha ta’riflash mumkin:
“Sarf, nahv va balog‘at kabi tilshunoslik fanlari; nuzul sabablari, nosix-mansux, muhkam-mutashobih kabi Qur’on ilmlari; hadis va tarix kabi rivoyat ilmlari; mantiq va fiqh usuli kabi metodologik fanlardan foydalanib Qur’oni karim ma’nolarini sharhlash va undan hukmlar chiqarishni o‘rgatuvchi ilm”.
Bu ta’rif bilan boshqa asarlarning sharhi tafsir doirasidan chiqariladi hamda tafsirning mustahkam dalilga asoslanishi, mufassirning esa, avvalo, til va Qur’on ilmlarida chuqur bilimga ega bo‘lishi zarurligi ta’kidlanadi. Tafsirni qisqacha qilib: “Allohning Qur’oni karimdagi murodini inson qudrati yetgan darajada aniqlashga yordam beruvchi ilm”, deb ham tariflash mumkin.
Abu Hayyon Andalusiy tafsirni: “Qur’on lafzlarining talaffuzi, alohida va tarkib holidagi dalolatlari, hukmlari hamda jumla tarkibida yuzaga keladigan ma’nolarini o‘rganadigan ilm”, deb ta’riflaydi. Bu ta’rif tafsirning til ilmlari bilan chambarchas bog‘liqligini va uning asosiy maqsadi lafz hamda iboralardagi ma’noni ochib berish ekanini ko‘rsatadi.
Jurjoniyga ko‘ra, tafsir oyat ma’nosini, u bilan bog‘liq qissalarni va nuzul sababini aniq va ravshan ifodalar bilan tushuntirishdir.
Qur’on sharhi ma’nosida tafsirdan tashqari ta’vil, tabyin, bayon, ta’lim, tafsil, tasrif, i‘rob, sharh, tavzih kabi atamalar ham qo‘llanilgan. Ta’vil so‘zi “bir narsaning oxir-oqibat yetib boradigan nuqtasi, so‘zning natijasi, ishning oqibati, tush ta’biri” ma’nolarini bildiradi. Istilohda esa ta’vil Qur’on lafzida ochiq bo‘lmagan ilohiy murodni, matn oqimi hamda Qur’on va Sunnatga muvofiq holda, ehtimoliy ma’nolardan chiqarib izohlash demakdir.
“Tafakkur”, “tadabbur”, “ta’aqqul”, “tazakkur”, “tafaqquh” kabi tushunchalar Qur’onni anglash jarayonining bosqichlari hisoblanadi. G‘arbda rivojlangan germenevtika va semantika tushunchalari Islom tafsirini to‘liq ifodalay olmaydi, biroq ilohiy manbani inkor etmagan holda qo‘llansa, yordamchi usul bo‘lishi mumkin.
Tafsir atamasi ilk davrlardan boshlab ishlatilgan. Sahobalar, tobeinlar va keyingi davr ulamolari Qur’on sharhini tafsir deb ataganlar. Ba’zi klassik asarlarda, jumladan Imom Moturidiy va Tabariyda ta’vil atamasi ham ishlatilgan.
Tafsirning mohiyati va ahamiyati shundaki, u Qur’onni to‘g‘ri tushunish uchun muhim ilm hisoblanadi. Qur’oni karim mazmun jihatidan nihoyatda boy bo‘lib, unda muhkam va mutashobih oyatlar, nosix-mansux masalalari, ko‘p ma’nolilik va majoziy ifodalar mavjud. Tafsir qiluvchi shaxs bularning barchasini chuqur bilishi shart. Qur’oni karimda mavjud mutashobih oyatlar mufassir oldida katta imkoniyatlar ochishi bilan birga, u uchun muayyan xavf-xatarlarni ham keltirib chiqarishi mumkin. Tafsir bilan shug‘ullanuvchi kishi bir tomondan Qur’onda hech qanday ziddiyat va xato bo‘lmasligini qat’iy qabul qilsa, ikkinchi tomondan o‘z imkoniyatlari chegarasini unutmagan holda Qur’onning mutashobih oyatlarini anglashga harakat qiladi.
Xulosa sifatida aytganda, tafsir ilmi Qur’on oyatlarini til, mantiq va ilohiy manbalarga tayangan holda tushuntirish va ularning ma’nolarini aniqlash ilmi bo‘lib, Qur’onni to‘g‘ri anglash va hukm chiqarishga xizmat qiladi. Bu ilm tafsir, ta’vil, tabyin kabi atamalar bilan ifodalanadi va mufassirning til, hadis, fiqh va boshqa ilmlarda bilimga ega bo‘lishini talab qiladi. Tafsir Qur’oni karimning muhkam va mutashobih oyatlarini, nuzul sabablari va kontekstini hisobga olgan holda amalga oshiriladi va insonni hidoyatga yetkazish maqsadida muhim vosita hisoblanadi.
Umarali Uljayev – Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi
