Hakim Termiziy ziyoratgohi
Hakim Termiziy ziyoratgohi (X–XIV asrlar) Termiz tumanida, Amudaryo bo‘yida joylashgan bo‘lib, Surxondaryo tasavvuf maktabining asoschisi Hakim Termiziyning nomi bilan ataladi. X–XIV asrlarga oid ushbu me’moriy yodgorlik Termiz tumanida qurilgan bo‘lib, u o‘z davrining mashhur olimi, tabobat ilmining rivojiga asos solgan, ko‘plab diniy-falsafiy asarlar muallifi, IX asrning buyuk zohidi Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali ibn Husayn Hakim Termiziyning (869 yilda vafot etgan) nomi bilan bog‘liqdir. Hakim Termiziy nafaqat zohiriy, balki botiniy ilmlarni ham chuqur bilgan olimlardan edi. U Termizda tug‘ilib o‘sganligi sababli “Hakim”, “Donishmand Termiz ota”, “Termiziy” kabi nomlar bilan ham shuhrat qozongan.
Uning nomi bilan atalgan ushbu ziyoratgoh nafaqat mintaqada, balki butun islom olamida “Termiz ota” nomi bilan e’zozlanadi. Rivoyatlarga ko‘ra, olimning ota-onasi hadis ilmini yaxshi bilgan bo‘lib, u dastlabki ta’limni ulardan olgan. 25 yoshigacha u Movarounnahrning turli shaharlarida ilm oladi, 27 yoshida esa haj ibodatini ado etish uchun Makka sari yo‘lga chiqadi. Yo‘l davomida hadis ilmi rivojlangan Kufa, Bag‘dod va Basra shaharlarida bo‘ladi, Balkhlik so‘fiy bo‘lgan Osim al-Antakiy va Ahmad ibn Hizruya asarlaridan bahramand bo‘ladi. Hakim Termiziy ularning ilmiy va adabiy merosidan kuchli ta’sir olgan. Abu Turab an-Nahshabiy (861 y. vaf.), Yahyo ibn Jamol va Ahmad ibn Hizruya (855 y. vaf.) kabi ko‘plab so‘fiylar unga ustozlik qilgan.
Hakim Termiziy tasavvufiy qarashlar shakllanayotgan Makka, Madina, Misr, Bag‘dod, Basra, Kufa, Yaman, Hamadon, Nishopur kabi islom olamining markaziy shaharlari faol intellektual hayotining guvohi bo‘lgan. U Damashq, Bag‘dod va Misrdagi so‘fiy olimlar bilan muloqot qilgan, bu esa uning ilmiy yetukligida muhim rol o‘ynagan. Bag‘dodda xalifa Ma’mun tomonidan tashkil etilgan “Bayt al-Hikma” ilmiy markazida faoliyat yuritgan olimlar orasida ham mashhur bo‘lgan. U “Kidvat ul-avliyo” – ya’ni “Avliyolar peshvosi” deb tanilgan.
Hakim Termiziy maqbarasi IX–XV asrlarga oid diniy-ma’moriy majmua bo‘lib, unda masjid, maqbara, xonaqoh va sag‘ana mavjud. Tadqiqotlar natijasiga ko‘ra, maqbaraning shimoli-g‘arbiy qismida IX asrda ayvonli masjid qurilgan bo‘lib, uning devorlari silliqlangan pishiq g‘ishtdan terilgan, g‘ishtlarda yozuvli naqshlar mavjud. XIII asr boshlarida majmuaning hovlisi shakllanib, bir gumbazli maqbara qad rostlagan. XIV asr oxirida, hijriy 792 yilda (1389/1390) maqbaraning sharqiy tomonida chillaxona qurilgan. Maqbaraning o‘zi 5,10×4,70 metr bo‘lgan bo‘lsa, butun majmuaning hajmi 28×29 metrni tashkil etgan. 1955–1957 yillarda Hakim Termiziy maqbarasi ilmiy o‘rganilib, XIV-XV asrlardagi ko‘rinishi qayta tiklangan. Shu bois, Termiz maqbarasi XIV–XV asrlar tarixiy yodgorligi sifatida baholanadi.
Dahma yonida 4 metr uzunlik, 2 metr balandlik va 1 metr kenglikdagi kichik masjid ham mavjud. Maqbara oq marmar plitalar bilan qayta tiklangan bo‘lib, ko‘plab yozuvlar va naqshlar bilan bezatilgan. Uning tor yon qismi turli hajmdagi o‘ymalangan ravoqlar bilan bezatilgan. Inshoot yog‘och ustunlar, o‘ymakor eshiklar, shiftlar, mihrab, masjid unsurlari va yog‘och sag‘anadagi yozuvlardan tarkib topgan. Uning me’moriy yog‘och bezagida qayin, zarang, archa va tol yog‘ochlari ishlatilgan. Hakim Termiziy majmuasidagi ibodatxona ayvonli masjidlar kompozitsiyasidan tashkil topgan bo‘lib, ayvon U-shaklida joylashgan. X asrda masjid faqat ayvondan iborat bo‘lgan. Ayvon va gumbazli markaziy maqbaraning hovlisi masjid bilan bog‘langan. Maqbara kvadrat shakldagi gumbazli ravoq bilan yopilgan bo‘lib, ichki qismi ochiq ravoqli tomlar bilan bezatilgan. XI asr oxirida qoraxoniy hukmdori Abul Muzaffar Ahmad Tigatigin (1081-1095) buyrug‘iga binoan dahmaning ichki qismi nafis o‘ymakor g‘ishtlar bilan qoplangan.
Maqbaraning shimoliy yon devoriga kichik masjid tutashtirilgan bo‘lib, uning me’moriy tuzilishi Buxoro masjidi uslubiga o‘xshaydi. Unda uchta gumbaz mavjud, ochiq ravoqli tom esa g‘ishtli hovliga olib chiqadi. Hakim Termiziy dafn etilgan joy arablar bosqinidan avval markaziy buddaviy ibodatxonalardan biri bo‘lgan va IX asrda Termiz ibodatxonasi sifatida tanilgan. Keyinchalik bu ikki olim maqbaralari atrofida katta qabristonlar vujudga kelgan. XVII asr tarixchisi Mahmud ibn Vali ham o‘z asarlarida Hakim Termiziy va Abu Bakr Varroqning muqaddas maqbaralari Eski Termiz devorlariga yaqin, qal’aning shimoliy tomonida joylashganini qayd etgan.
