EKRANDA KO‘RGANINGIZ – KO‘RGANINGIZ EMAS, ESHITGANINGIZDIR

by Matbuot xizmati
19 👁️

EKRANDA KO‘RGANINGIZ – KO‘RGANINGIZ EMAS, ESHITGANINGIZDIR

Ijtimoiy tarmoq davrida xabarni qabul qilish madaniyati haqida

Bugun bahslarda ko‘p eshitiladigan gap: «O‘zim ko‘rdim, videosi bor». Video eng kuchli dalildek tuyuladi: unda gapirayotgan odamning yuzi, ovozi, hatto ko‘z yoshi bor. Ammo aynan shu ishonch bugun yot g‘oyalar tarqatuvchilarning asosiy tayanchiga aylangan. Ular kishini kitob bilan emas, lentadagi o‘nlab qisqa videolar bilan ishontiradi. Videolarni ko‘rgan odam esa o‘zini xabar eshitgan kishi emas, voqeaga guvoh bo‘lgan kishi deb hisoblaydi. Masalaning ildizi shu yerda.

Ilm qayerdan keladi?

Movarounnahr ulamolari bu savolga asrlar oldin aniq javob bergan. Yurtimiz madrasalarida asrlar davomida yod olingan Najmuddin Umar Nasafiyning «Aqoid» asarida shunday deyiladi:

وَأَسْبَابُ الْعِلْمِ لِلْخَلْقِ ثَلَاثَةٌ: الْحَوَاسُّ السَّلِيمَةُ، وَالْخَبَرُ الصَّادِقُ، وَالْعَقْلُ

Ma’nosi: «Maxluqot uchun ilm sabablari uchtadir: sog‘lom sezgilar, rost xabar va aql».

Jumladagi sifatlarga e’tibor bering: har qanday sezgi emas, sog‘lom sezgi; har qanday xabar emas, rost xabar ilm beradi. Ya’ni ulamolar manbaning o‘zini emas, uning sog‘lomligi va rostligini shart qilgan. Abu Mansur Moturidiy ham «Kitob at-tavhid»da bilim yo‘llarini ko‘rish (iyon), xabar va aqliy mulohaza (nazar) deb ko‘rsatib, xabar yolg‘on bo‘lishi ham mumkinligi sababli uni aql bilan tekshirish zarurligini ta’kidlagan.

Video – ko‘z emas, xabar

Ekranda ko‘rgan narsa sezgimizga bevosita yetib kelgandek tuyuladi, lekin aslida u xabar (خَبَر) toifasiga kiradi. Kadrni kimdir tanlagan, kimdir kesgan, kimdir ortiga musiqa va izoh qo‘ygan. Undagi voqea boshqa yilda, boshqa mamlakatda bo‘lgan, undagi gap oldingi va keyingi so‘zlardan uzib olingan bo‘lishi mumkin. Sun’iy intellekt yordamida soxta video va ovozlar yaratilayotgan bugungi kunda esa «sog‘lom sezgi» shartining o‘zi ham sinovda: ko‘zimiz ko‘rgan narsa umuman sodir bo‘lmagan bo‘lishi mumkin.

Demak, video ham xabar kabi tekshirilishi lozim. Hadis ilmi bunday tekshiruvning eng mukammal namunasini bergan: xabarni yetkazgan har bir roviyning adolati (rostgo‘y va diyonatli ekani) va zabti (eshitganini aniq saqlay olishi) o‘rganilgan, sanadning uzilmagan bo‘lishi talab qilingan. Yurtdoshimiz Imom Termiziy «Sunan»ida hadislarning sahih, hasan yoki zaifligini, roviylardagi kamchiliklarni ko‘rsatib borgan. Tobe’in Muhammad ibn Sirinning so‘zi bu borada qoidaga aylangan:

إِنَّ هَذَا الْعِلْمَ دِينٌ، فَانْظُرُوا عَمَّنْ تَأْخُذُونَ دِينَكُمْ

Ma’nosi: «Bu ilm dindir, bas, diningizni kimdan olayotganingizga qarang».

Shu mezonni qo‘ysak, ijtimoiy tarmoqdagi diniy kontentning katta qismi birinchi bosqichdayoq o‘tmaydi: «roviy» – noma’lum taxallus, «sanad» – kanaldan kanalga ko‘chirilgan video, «matn» esa kesilgan parcha.

Algoritm qat’iylikni yoqtiradi, ilm esa ehtiyotkor

Ijtimoiy tarmoq kontentni haqiqatligiga qarab emas, qancha ko‘rilgani, izoh va ulashishlar soniga qarab tarqatadi. Bunday ta’sirni esa ko‘proq keskin, qat’iy va g‘azab qo‘zg‘atuvchi gaplar beradi. Olimning javobi esa ko‘pincha «bu masalada tafsilot bor», «ulamolar ikki xil fikr bildirgan» kabi so‘zlar bilan boshlanadi. Bu ehtiyotkorlik ilmning belgisi, ammo algoritm uchun u «zerikarli» kontent. Natijada lentada ilmli kishi emas, eng baland ovozda gapirgan kishi yutadi.

Bundan tashqari, shar’iy hukm bitta oyat yoki hadisdan emas, dalillarni birga ko‘rishdan chiqariladi. Usul ilmida umum va xusus, mutlaq va muqayyad, nosix va mansux, oyatning nozil bo‘lish sababi kabi qoidalar bor. Bir daqiqalik videoga ularning birortasi ham sig‘maydi. Matnni kesishning xavfini ko‘rsatuvchi mashhur misol bor: kimdir «لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ» deb to‘xtasa, go‘yo Qur’on namozga yaqinlashishdan qaytargandek bo‘ladi. Holbuki oyatning davomi – «وَأَنْتُمْ سُكَارَىٰ» – bu qaytariq mastlik holatiga tegishli ekanini ko‘rsatadi (Niso surasi, 43-oyat). Tarmoqdagi ko‘plab «dalillar» ana shunday, kerakli joyida kesilgan holda tarqatiladi.

Sezilmas zinapoya

Algoritmning yana bir xususiyati – u kishini birdaniga emas, zinapoyadek bosqichma-bosqich olib boradi. Mazlumlar haqidagi video ostidan biroz keskinroq izoh beruvchi video chiqadi, undan keyin «aybdorlar»ni nomma-nom sanovchi, so‘ng «sukut saqlaganlar ham aybdor» deydigan video keladi. Har bir qadam oldingisidan atigi bir pog‘ona baland bo‘lgani uchun inson o‘zgarishni sezmaydi. Bir oy oldin o‘zi ham rad etgan gap bugun unga tabiiy tuyuladi. Ulamolar nafsning bir gunohdan keyingisiga asta-sekin o‘rganib borishi haqida ogohlantirgan edi; tafakkurning ham xuddi shunday sekin-asta og‘ishi bor. Bundan himoyaning yo‘li – vaqti-vaqti bilan to‘xtab, o‘zidan «bir oy oldin men shunday o‘ylarmidim?» deb so‘rash.

Nega aynan chekka hududlar?

Katta shaharda yashovchi kishi shubhali gapni masjid imomi, ustozi yoki ilmli tanishidan so‘rab ko‘rishi oson. Chekka va chegaraoldi hududlarda esa bunday «tekshiruv nuqtalari» kamroq, telefon ko‘pincha yagona bilim manbaiga aylanadi. Mehnat migratsiyasidagi yoshlarning ahvoli yanada og‘ir: ular oila, mahalla va tanish imomdan uzoqda, muhit begona, yolg‘izlik kuchli. Yollovchilar aynan shu bo‘shliqni ko‘zlaydi: avval hamdardlik, so‘ng «birodarlik», keyin esa «seni faqat biz tushunamiz» degan ishonch. Shuning uchun bu hududlarda yot g‘oyaga qarshi eng ishonchli qalqon – insonning o‘zida xabarni saralash ko‘nikmasini shakllantirishdir.

Hamdardlik – dalil emas

Yollovchilar ko‘pincha insondagi eng olijanob tuyg‘u – mazlumga achinishdan foydalanadi. Bu tuyg‘u haqli va Islomda maqtalgan. Lekin keyingi qadamda mantiqiy sakrash yasaladi: «Sen achinyapsanmi? Demak, hammasini tashlab, biz aytgan joyga borishing shart». Achinish – his, undan kelib chiqadigan amal esa shar’iy hukm. Hukm esa hissiyotdan emas, dalil va uning shartlaridan chiqariladi. Fiqh kitoblarida urush va sulh kabi ummat taqdiriga daxldor masalalarni hal qilish shaxsning o‘ziga emas, qonuniy rahbarga tegishli ekani ta’kidlangan. Internetdagi noma’lum kishi esa na rahbar, na mufti. Uning chaqirig‘i qanchalik ta’sirli bo‘lmasin, dalil o‘rnini bosa olmaydi.

«Faqat bizga ishoning» da’vosining puchligi

Buzg‘unchi oqimlar targ‘ibotida deyarli doim bitta da’vo takrorlanadi: «Olimlar sotilgan, rasmiy imomlar haqiqatni yashiradi, haqiqiy dinni faqat biz aytamiz». Bu da’voni yuqoridagi mezon bilan o‘lchab ko‘raylik. Birinchidan, uni aytayotganning ismi, ustozi, ilmiy sanadi noma’lum – bu «roviy» hadis ilmining ilk shartidan ham o‘tmaydi. Ikkinchidan, da’vo tinglovchidan boshqa barcha manbalarni tashlab, faqat bitta manbaga ishonishni talab qiladi. Bu «rost xabar»ni tekshirish tamoyilining aynan teskarisidir: tekshiruvni taqiqlayotgan manba eng avval tekshirilishi kerak bo‘lgan manbadir. Uchinchidan, ilm o‘n to‘rt asr davomida ustozdan shogirdga uzluksiz silsila bilan o‘tib kelgan. Bu silsilani inkor etib, «haqiqat endi bizda paydo bo‘ldi» deyish dinni bir necha yillik internet kanaliga bog‘lab qo‘yish demakdir.

Xulosa

Ijtimoiy tarmoq davri uchun eng muhim qoida bitta: ekranda ko‘rganingiz – ko‘rganingiz emas, eshitganingizdir. Unga xabarga beriladigan savollarni bering: kim yetkazdi, to‘liqmi, boshqa ishonchli manba tasdiqlaydimi? Ajdodlarimiz qoldirgan ilm mezonlari qo‘lyozma kitoblar davrida qanchalik zarur bo‘lgan bo‘lsa, ekran davrida undan ham zarurroqdir.

Iqboljon Qambarov,
Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi kichik ilmiy xodimi

Manzil: Surxondaryo viloyati Termiz shahri Shimoliy darvoza ko’chasi 3-uy


Telefon: +998 55 451 05 99


E-Mail: termiziycenter@gmail.com


Whatsapp: +998 55 451 05 99

©2017-2025 Imam Termizi ISRC- All Right Reserved. Designed and Developed by Shokhzamon

© 2017 by Imam Termizi ISRC is licensed under CC BY-SA 4.0
Яндекс.Метрика
Hakim Termiziy 1200 yilligi xalqaro ilmiy konferensiyasi