Har bir inson hayotda biror maqsadga erishishni, ilm olishni, yaxshi kasb egasi bo‘lishni va jamiyatga foydasi tegadigan inson bo‘lib yetishishni istaydi. Ayniqsa, yoshlik davrida inson oldiga katta maqsadlar qo‘yadi va ularga erishish uchun harakat qiladi. Buning uchun mehnat, sabr, intilish va ilm zarur. Lekin insonning kamol topishida ko‘pincha ko‘zga ko‘rinmaydigan, ammo juda katta ahamiyatga ega bo‘lgan yana bir omil bor. Bu — ota-onaning tarbiyasi, mehnati, roziligi va duosidir.
Shunday ulug‘ allomalardan biri — Hakim Termiziydir. U ilm-ma’rifat qadrlangan, hadis ilmi bilan shug‘ullangan kishilar bor xonadonda voyaga yetdi. Otasi Ali ibn Hasan hadis ilmi bilan shug‘ullangan olimlardan edi. Onasi ham hadis rivoyat qilgan. Ona tarafidan bo‘lgan bobosi ham hadis roviylaridan, ya’ni hadislarni naql qilgan olimlardan edi. Demak, Hakim Termiziyning bolaligi ilm, hadis va olimlar muhitida o‘tgan. Bunday muhit uning kelajakda katta olim bo‘lib yetishishi uchun mustahkam asos bo‘ldi.
U hali sakkiz yoshlaridayoq ilmga qiziqib, uni o‘rganishni yaxshi ko‘rib qoldi. Ilm unga odatga aylandi, o‘yin-kulgidan ko‘ra bilim olishga ko‘proq qiziqdi. Bu holat yoshlik davrida inson nimani odat qilsa, keyinchalik uning hayotida shu narsa muhim o‘rin egallashini ko‘rsatadi.
Ammo ilm yo‘lida uning oldida bir sinov paydo bo‘ldi. Yosh Muhammad ikki hamrohi bilan ilm talabida safar qilishni niyat qildi. Balx, Bag‘dod, Kufa, Basra, Makka va Madina kabi ilm markazlariga borib, olimlardan ta’lim olishni istar edi. Lekin shu paytda onasi kasal bo‘lib qoldi.
Fariduddin Attor «Tazkiratul avliyo» asarida bu voqeani ta’sirli tarzda hikoya qiladi. Onasi unga: «Ey o‘g‘ilcham, men bir zaifa ayolman. Qarovchim ham, yordamchim ham yo‘q. Sen mening xizmatimni qiluvchi kishisan. Agar ketadigan bo‘lsang, unda meni kimga topshirasan?» deydi. Bu so‘zlar uning qalbiga qattiq ta’sir qiladi. U ilm safaridan qolib, onasining xizmatini qilishni tanlaydi. Ikki hamrohi esa safarga chiqib ketadi.
Bu voqea bugungi yoshlar uchun ham katta ibratdir. Hakim Termiziy ilmdan voz kechgani uchun emas, ushbu vaziyatda onasining ehtiyojini hisobga olib, uni yolg‘iz qoldirmaslikni tanladi. Bu esa uning odob-axloqi, sabri va insonlik fazilatlarini namoyon qildi.
Qur’oni karimda Alloh taolo shunday marhamat qiladi:
«Rabbingiz, Uning O‘zigagina ibodat qilishlaringizni hamda ota-onaga yaxshilik qilishni amr etdi, inson, agar ularning biri yoki har ikkisi huzuringda keksalik yoshiga yetsalar, ularga “uf” demagin va ularni jerkima! Ularga (doimo) yoqimli so‘z ayt!» (Isro surasi, 23-oyat)
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan rivoyat qilingan hadisda: «Robbning roziligi ota-onaning roziligidadir, Robbning g‘azabi ota-onaning g‘azabidadir», deyilgan. (Imom Termiziy rivoyati)
Shuning uchun ota-onaga xizmat qilishni ilmdan yoki muvaffaqiyatdan alohida bir ish deb qaramaslik kerak. Ilm bilan birga insonning odobi, mas’uliyati va qalbi ham tarbiyalanishi lozim. Hakim Termiziyning hayotida esa ilm va odob bir-biridan ajralmaganini ko‘ramiz.
Onasining xizmatini qilgani uning ilm yo‘lini to‘xtatib qo‘ymadi. Keyinchalik u taxminan yigirma yetti yoshlarida ilm safarlariga chiqib, Iroq va Basrada olimlardan ta’lim oldi, Makkaga borib haj qildi, turli ilm majlislarida qatnashdi, hadislarni tingladi, yozib oldi va yodladi. Ko‘plab ustozlardan ta’lim oldi va keyinchalik o‘zi ham shogirdlar yetishtirdi.
Demak, onasiga xizmat qilish uning ilm yo‘liga to‘siq bo‘lmadi. Ana shu voqea uning sabr, vafodorlik, mas’uliyat va ota-onaga hurmat kabi fazilatlarini namoyon etgan edi. Shu ma’noda ota-onaga xizmat qilish inson uchun odob va mas’uliyat maktabi bo‘lishi mumkin.
Boshqa buyuk ulamolarning hayotida ham onalarining tarbiyasi, qo‘llab-quvvatlashi va duosi muhim o‘rin tutganini ko‘rish mumkin. Masalan, Imom Buxoriyning onasi ham farzandining ilm olishi uchun sharoit yaratgan va uning ilm yo‘lidagi safarlarini qo‘llab-quvvatlagan. Imom Buxoriy yoshlik chog‘ida onasi va akasi bilan Makkaga borib, hajni ado etganidan keyin ilm talabida u yerda qolgan.
Hakim Termiziy nafaqat hadis va diniy ilmlarni o‘rgangan olim, balki inson qalbi, nafsi, aqli va ruhiy tarbiyasi masalalarini chuqur tadqiq etgan mutafakkir sifatida ham tanilgan. Uning asarlarida valiylik, insonning ruhiy kamoloti, nafsni tarbiyalash, ilm va ma’rifat kabi masalalar keng yoritilgan. Shuningdek, u shariat hukmlarining ichki hikmatlari va ulardan ko‘zlangan maqsadlar haqida ham chuqur fikr yuritgan. Shu jihatdan uning ilmiy merosi valiylik va shariat ahkomlarining maqsad-hikmatlarini o‘rganish tarixida muhim o‘rin tutadi.
Hakim Termiziyning hayoti bizga bir haqiqatni o‘rgatadi: insonning buyukligi faqat ko‘p kitob o‘qish yoki ko‘p narsani bilish bilan belgilanmaydi. Ilm bilan birga odob, sabr, vafo, mas’uliyat va ota-onaga yaxshilik qilish ham zarur. U zot ilm safarini bir muddat kechiktirib, onasining xizmatini qildi. Keyin esa ilm yo‘lida yana safar qilib, katta ilmiy meros qoldirdi.
Shuning uchun bugun ilm izlayotgan har bir yosh ilm bilan birga odob-axloqqa ham e’tibor bersin, ota-onasiga xizmat qilib, ularning roziligi va duosini olishga harakat qilsin. Zero, ilm insonni yuksaltirsa, odob uning qadrini belgilaydi
Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi Olim Jo‘raev
