Annotatsiya
Ushbu maqolada inson hayotida ilmning o‘rni, diniy va dunyoviy bilimlarning o‘zaro munosabati hamda ularni uyg‘un holda egallash zarurati yoritiladi. Islom ta’limotida ilmga berilgan yuksak maqom Qur’oni karim oyatlari va Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning hadislari asosida tahlil qilinadi. Diniy ilm insonga e’tiqod, ibodat, axloq va hayotning ma’naviy maqsadini anglashga yo‘l ko‘rsatsa, tibbiyot, matematika, muhandislik, texnologiya, iqtisod va boshqa foydali sohalarga oid bilimlar inson va jamiyat hayotini rivojlantirishga xizmat qilishi ta’kidlanadi. Maqolaning asosiy xulosasi shundan iboratki, diniy va dunyoviy bilimlar bir-biriga raqib emas, balki inson kamoloti va jamiyat taraqqiyotiga xizmat qiluvchi o‘zaro uyg‘un bilim sohalaridir.
Kalit so‘zlar: ilm, diniy bilim, dunyoviy bilim, ma’rifat, ma’naviyat, axloq, foydali ilm, komil inson, Islom, ta’lim, jamiyat.
Kirish
Insonni boshqa mavjudotlardan ajratib turadigan buyuk ne’matlardan biri — ilm va idrokdir. Inson ilm orqali o‘zini, atrofidagi olamni va jamiyatni anglaydi, tabiat sirlarini o‘rganadi, kasalliklarga davo izlaydi, yangi texnologiyalar yaratadi va taraqqiyotga hissa qo‘shadi.
Biroq ilmning ahamiyati faqat moddiy taraqqiyot bilan cheklanmaydi. Inson «Nima uchun yashayapman?», «Yaxshilik va yomonlik nima?», «Insonning burchi nimadan iborat?» kabi savollarga javob topish uchun ham bilimga muhtoj.
Shu nuqtai nazardan diniy va dunyoviy bilimlarni bir-biriga qarama-qarshi qo‘yish to‘g‘ri emas. Diniy ilm insonning ma’naviy yo‘nalishi, e’tiqodi va axloqini shakllantirsa, dunyoviy bilim uning hayotdagi amaliy faoliyatini takomillashtiradi.
Qur’oni karimda: «Biladiganlar bilan bilmaydiganlar teng bo‘ladimi?» (Zumar, 9) deya ilm ahlining maqomi yuksak ekani ta’kidlanadi. Yana bir oyatda: «Ey Robbim, ilmimni ziyoda qil», deb duo qilish buyuriladi (Toha, 114). Bu esa musulmon insonning ilm izlash va bilimlarini kengaytirishga intilishi lozimligini ko‘rsatadi.
Diniy ilmni o‘rganishning ahamiyati
Diniy ilm insonning o‘z dinini to‘g‘ri anglashi uchun zarur bo‘lgan bilimlarni qamrab oladi. Aqida, ibodat, halol va harom, axloq-odob, oila va jamiyat oldidagi mas’uliyat kabi masalalar har bir musulmon uchun muhimdir.
Diniy ilm insonga faqat ma’lumot beribgina qolmay, uning dunyoqarashi va axloqini ham shakllantiradi. Qur’oni karimda Alloh taolo iymon keltirgan va ilm berilgan kishilarning darajasini ko‘tarishi bayon qilingan (Mujodala, 11).
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam ham ilm talab qilishning fazilatini ta’kidlaganlar. Sahih Muslimda ilm izlab yo‘lga chiqqan kishiga Alloh jannat yo‘lini oson qilishi haqida hadis rivoyat qilingan.
Demak, diniy ilm insonni hayotdan uzish uchun emas, balki uning hayotiga to‘g‘ri maqsad, ma’naviy mezon va axloqiy mas’uliyat berish uchun xizmat qiladi.
Dunyoviy bilimlarning zarurati
«Haqiqiy ilm faqat diniy ilmdir, dunyoviy fanlarni o‘rganishning hojati yo‘q» degan qarashni Islom ilm an’anasi nuqtai nazaridan mutlaq haqiqat sifatida qabul qilib bo‘lmaydi.
Islom sivilizatsiyasi tarixiga nazar tashlasak, musulmon olimlari tafsir, hadis va fiqh bilan bir qatorda tibbiyot, matematika, astronomiya, geografiya, kimyo va boshqa sohalarda ham katta ilmiy meros qoldirganini ko‘ramiz.
Jamiyatning normal hayoti uchun shifokor, muhandis, agronom, iqtisodchi, texnolog, pedagog va boshqa mutaxassislar zarur. Agar jamiyatda tibbiyot, qishloq xo‘jaligi, qurilish yoki texnologiya sohasida bilimli mutaxassislar bo‘lmasa, uning asosiy ehtiyojlarini qondirish qiyinlashadi.
Imom Abu Homid G‘azzoliy ham «Ihyou ulumiddin» asarida tibbiyot va hisob kabi jamiyat ehtiyoji uchun zarur bo‘lgan ilmlarni farzi kifoya doirasida zikr qiladi. Bu Islomda foydali dunyoviy bilimlarning ham muhim o‘rin tutganini ko‘rsatadi.
Diniy va dunyoviy bilimlar uyg‘unligi
Diniy va dunyoviy bilimlarni raqobatchi sohalar sifatida emas, balki bir-birini to‘ldiruvchi bilimlar sifatida qarash maqsadga muvofiq.
Diniy ilm insonga e’tiqod, axloq, mas’uliyat va hayotning ma’naviy maqsadini anglashda yo‘l ko‘rsatadi. Dunyoviy bilimlar esa tabiat va jamiyat qonuniyatlarini o‘rganish, sog‘liqni saqlash, iqtisodiyotni rivojlantirish, texnologiya yaratish va hayot sharoitlarini yaxshilash imkonini beradi.
Masalan, inson hayotini asrash muhim qadriyat bo‘lsa, bu maqsadni amalga oshirish uchun tibbiyot ilmi zarur. Qurilishda xavfsizlikni ta’minlash uchun muhandislik, oziq-ovqat yetishtirish uchun agronomiya, zamonaviy jamiyatda axborotdan samarali foydalanish uchun texnologiya sohasidagi bilimlar kerak.
Shu ma’noda diniy qadriyatlar inson faoliyatiga axloqiy mezon bersa, dunyoviy bilimlar uni amalga oshirish uchun zarur vositalarni taqdim etadi.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning xurmo daraxtlarini changlatish bilan bog‘liq voqeaga oid Sahih Muslimdagi hadislarida dunyo ishlarida insonlarning amaliy tajribasiga ishora qilingan. Bu esa dunyoviy masalalarda tajriba va maxsus bilimning o‘z o‘rni borligini ko‘rsatadi.
Biryoqlama bilimning salbiy oqibatlari
Faqat diniy bilim bilan cheklanib, tabiat, tibbiyot, texnologiya, iqtisod va boshqa sohalarni butunlay rad etish insonning zamonaviy hayotni to‘liq anglashiga to‘sqinlik qilishi mumkin.
Boshqa tomondan, faqat dunyoviy bilimga e’tibor berib, axloq, ma’naviyat, mas’uliyat va e’tiqodni chetga surish ham insonni biryoqlama shakllantirishi mumkin.
Shuning uchun muammo ilmning diniy yoki dunyoviy ekanida emas, balki uning maqsadi, mazmuni va qanday ishlatilishida.
Ilm insonga foyda keltirsa, uning hayotini yaxshilasa, jamiyat taraqqiyotiga xizmat qilsa va zarardan himoya qilsa, u foydali ilm hisoblanadi. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning hadislarida ham insonga foydali bo‘lgan narsaga intilish ta’kidlangan.
Shu sababli musulmon inson «Bu ilm diniymi yoki dunyoviymi?» degan savol bilan cheklanib qolmasdan, «Bu ilm inson va jamiyatga qanday foyda keltiradi?» degan savolni ham o‘ylashi lozim.
Ilm va komil inson
Komil inson faqat ko‘p ma’lumotga ega bo‘lgan inson emas. Uning bilimi axloqi, e’tiqodi amali, aqli mas’uliyati bilan uyg‘un bo‘lishi kerak.
Diniy ilm orqali inson o‘zining Yaratuvchi oldidagi mas’uliyatini anglaydi. Dunyoviy bilimlar orqali esa o‘z qobiliyatini hayot va jamiyat manfaatiga yo‘naltiradi.
Bunday inson zamonaviy bilimli bo‘lishi bilan birga ma’naviy qadriyatlarini saqlaydi, texnologiyadan oqilona foydalanadi, kasbiy mahoratini halollik va mas’uliyat bilan uyg‘unlashtiradi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, diniy va dunyoviy bilimlarni bir-biriga qarama-qarshi qo‘yish to‘g‘ri emas. Diniy ilm insonga ma’naviy yo‘nalish, e’tiqod va axloqiy mezon bersa, dunyoviy bilimlar uning hayotiy va kasbiy faoliyatini takomillashtirishga xizmat qiladi.
Islom ta’limoti ilm olishga keng imkoniyat beradi. Shuning uchun har bir musulmon o‘z dinini to‘g‘ri anglash uchun zarur bo‘lgan diniy bilimlarni egallashi bilan birga, zamonaviy va foydali dunyoviy bilimlarni ham o‘rganishga intilishi lozim.
Bugungi kunda jamiyatga nafaqat diniy bilimli, balki tibbiyot, muhandislik, texnologiya, iqtisod, ta’lim va boshqa sohalarda chuqur bilimga ega bo‘lgan, shu bilan birga yuksak axloq va mas’uliyatni saqlaydigan insonlar zarur.
Shunday ekan, diniy va dunyoviy bilimlar uyg‘unligi — inson kamoloti va jamiyat taraqqiyotining muhim shartlaridan biridir.
Oyatulloh Ayniddin
Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi markaziy bo‘lim mutaxassisi
