Mustaqillik yillarigacha termiziy allomalarning boy ilmiy-ma’naviy merosi, afsuski, yetarlicha chuqur o‘rganilmagan edi. Sovet davrida diniy mazmundagi manbalarga e’tibor sust bo‘lganligi sababli ko‘plab qo‘lyozmalar arxiv va kutubxonalarda «unutilgan» holda saqlanib qolgan. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, milliy va diniy qadriyatlarni tiklash, buyuk ajdodlarimiz merosini o‘rganish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi.
Termiziy allomalar merosini o‘rganishdagi eng muhim qadamlardan biri 2017 yil 14 fevralda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qarori bo‘ldi. Ushbu qarorga ko‘ra, Termiz shahrida maxsus ilmiy markaz tashkil etilib, uning asosiy vazifasi Abu Iso at-Termiziy va boshqa termiziy allomalarning ilmiy merosini chuqur tadqiq etish, uni xalqaro jamoatchilikka keng targ‘ib qilish, milliy-diniy qadriyatlarni asrab-avaylash hamda yosh avlodni ma’naviy barkamol qilib tarbiyalashdan iborat etib belgilandi.
Markaz faoliyati davomida muhim natijalarga erishildi: ilmiy xodimlar tomonidan «Termiziy» nisbasi bilan tanilgan ikki yuz yigirma oltita alloma haqida ma’lumotlar aniqlanib, tizimlashtirildi. Bu raqam termiziy allomalar merosining qanchalik keng qamrovli ekanini yaqqol ko‘rsatadi va ularni yanada chuqur o‘rganish zaruratini belgilaydi.
So‘nggi yillarda Termiz shahrida «Imom Termiziy ilmiy merosining islom sivilizatsiyasida tutgan o‘rni», «Hakim Termiziyning ilmiy merosi va bugungi jamiyat» kabi mavzularda bir qator xalqaro ilmiy-amaliy anjumanlar o‘tkazildi. Ularda mahalliy va xorijlik islomshunos olimlar, tarixchilar ishtirok etib, termiziy allomalarning turli asarlari, ularning islom sivilizatsiyasi taraqqiyotidagi o‘rni bo‘yicha ma’ruzalar bilan chiqishdi. Shuningdek, «Imom Abu Iso at-Termiziy va termizlik olimlar ilmiy asarlari» nomli ko‘rgazmalar tashkil etilib, ularda allomalarning qo‘lyozma va toshbosma nashrlari namoyish qilindi.
Olimlar tomonidan «Termiz tazkirasi», «Muhammad al-Hakim at-Termiziy hayoti va ijodi», «Navodir al-usul hikmatlari», «Termizning bezavol qal’alari yoxud Termiz tarixi» kabi o‘nlab kitob va risolalar nashr etildi. Bu asarlarda termiziy allomalarning hayoti, ijodiy merosi va ular yashagan davr tarixi atroflicha yoritilgan.
Termiz davlat universitetida «Tarix» (Islom tarixi va manbashunosligi) hamda «Arxeologiya» kabi yo‘nalishlarda tahsil olayotgan talabalar, shuningdek, O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi talabalari Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazida amaliyot o‘tab, termiziy allomalarning merosini bevosita o‘rganish imkoniga ega bo‘lmoqda. Markaz hududida zamonaviy konferensiyalar zali va kutubxona tashkil etilgan.
Shuningdek, Abu Iso Termiziy va Hakim Termiziy maqbaralari, Sulton Saodat majmuasi kabi tarixiy-me’moriy obidalar ta’mirlanib, ziyoratgohlarga aylantirildi. Bugungi kunda bu joylarga nafaqat mamlakatimiz, balki xorijiy davlatlardan ham minglab ziyoratchi va turistlar tashrif buyurmoqda. Natijada Termiz shahri ma’naviy-ma’rifiy turizmning yirik markazlaridan biriga aylandi.
Xulosa qilib aytganda, buyuk termiziylar merosi bugungi kunda davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan izchil va tizimli tadqiqot ob’ektiga aylangan. Ilmiy markazlar, oliy ta’lim muassasalari, nashriyotlar va jamoat tashkilotlarining birgalikdagi sa’y-harakatlari tufayli bu bebaho meros asta-sekin to‘liq ochib berilmoqda hamda kelgusi avlodlarga munosib holda yetkazilmoqda.
Yaxyayev Zoxir – Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi matbuot kotibi
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 14 fevraldagi PQ-2774-son qarori. — lex.uz.
2. «Imom Termiziy ilmiy merosining islom sivilizatsiyasida tutgan o‘rni» xalqaro ilmiy-amaliy anjuman ishtirokchilariga. — president.uz.
3. Bo‘lajak islomshunos olimlar Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazida amaliyot o‘tamoqda. — iiau.uz.
4. Xalqaro anjuman islom olami hadisshunosligida yangi bosqichni boshlab beradi. — uza.uz, 2024.
5. «Imom Abu Iso at-Termiziy va termizlik olimlar ilmiy asarlari» ko‘rgazmasi. — muslim.uz.
6. Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi materiallari. — termiziy.uz
