Islom taʼlimoti insonni toʻgʻri yoʻlga boshlash va uning aqidasi va amallarini muvozanatli shakllantirishga qaratilgan. Bunda “ahli sunna val jamoa” aqidasi muhim rol tutadi. Ushbu atama Paygʻambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning sunnatlari va sahobalar yoʻlini tutgan ulamolar taʼlimiga tayanadi.
“Ahli sunna” deganda Paygʻambar alayhissalomning hayot tarzlari, soʻzlari, amallariga ergashishni oʻziga dasturulamal qilib olganlar tushuniladi. “Val jamoa” esa ana shu sunnat atrofida birlashgan, Islom ummatining koʻpchiligini tashkil etuvchi umumiy jamoatdir. Bu ikki tushunchaning oʻzaro birlashishi musulmonlarni har qanday gʻoyaviy ogʻishlardan, ekstremizm va keskin radikalizmdan saqlab qoluvchi asosiy maʼnaviy qalqon vazifasini oʻtaydi. Qurʼoni Karimda shunday deyiladi: “Kim oʻziga hidoyat ravshan boʻlgandan keyin Paygʻambarga xilof qilsa va moʻminlarning yoʻlidan boshqa yoʻlga yursa, ketgan tomonga qoʻyib qoʻyamiz” (Niso surasi, 115-oyat) [1].
Ushbu oyatning mazmunidan, haqiqatni bilib turib undan yuz oʻgirish insonni zalolatga (adashishga) yuz tutishidir. Kim bu jamoatning yoʻlidan chiqsa, u oʻzining nafsi va havosiga ergashgan boʻladi. Bunday yakkalanishning oxiri maʼnaviy tanazzul bilan yakunlanishi diniy manbalarda koʻp bor ogohlantirilgan. Alloh taolo yana bir oyatda marhamat qiladi: “Barchangiz Allohning ipini mahkam tuting va boʻlinib ketmang” (Oli Imron, 103-oyat) [2]. Ushbu oyatlar jamoat birligini saqlash muhim ekanini koʻrsatadi.
Mufassirlarning qarashlariga koʻra, “Allohning ipi” majoziy maʼnoda boʻlib, u Qurʼoni Karim va umumiy Islom shariatini anglatadi. Jamiyatdagi insonlar turli dunyoqarash va tabiatga ega boʻlishlari tabiiy holdir, biroq asosiy eʼtiqod va diniy qoidalarda fitnalarga berilib, boʻlinib ketish butun bir ummatning parokanda boʻlishiga olib keladi. Boʻlinib ketmaslikka boʻlgan ilohiy chaqiriq, aslida, jamiyatda tinchlik, osoyishtalik va oʻzaro hurmatni saqlashning eng asosiy kafolatidir. Hadislarda ham jamoatga ergashish taʼkidlangan: “Mening ummatim zalolatda jamlanmaydi”[3]. “Jamoat bilan boʻlinglar, chunki Allohning qoʻli jamoat bilan birgadir”[4].
Paygʻambarimizning bu muborak soʻzlarida ummatning aksariyati hech qachon yomonlik, bidʼat va xato ustida birlashmasligi bayon qilingan. Bundan kelib chiqadiki, agar biror sharʼiy masalada islom ulamolarining koʻpchiligi bir xil fikrda boʻlsa, oʻsha fikr toʻgʻrilikka eng yaqin hisoblanadi va unga ergashish xavfsizroqdir. Birlik va hamjihatlik bor joyda Allohning barakasi, nusrati (yordami) va hifz-himoyasi hozir boʻlishini anglatadi. Oʻzini jamoatdan ustun qoʻygan va boʻlinishga intilgan shaxslar esa turli maʼnaviy inqirozlarga tezroq chalinadilar.
Islom tarixida ahli sunna val jamoa doirasida turli mazhablar shakllangan. Imom Abu Hanifa, Imom Molik, Imom Shofeʼiy va Imom Ahmad ibn Hanbal kabi ulamolar fiqhiy maktablarga asos solganlar. Aqidada esa Imom Ashʼariy va Imom Moturidiy maktablari shakllangan. Bu maktablarning shakllanishi aslo dindagi boʻlinish emas, balki murakkab huquqiy va aqidaviy masalalarni yechishdagi turli ilmiy yondashuvlarning tabiiy mahsulidir. Masalan, Imom Abu Hanifa oʻzlarining Kufadagi ilmiy maktablarida masalalarni chuqur mantiqiy va huquqiy tahlil qilgan boʻlsalar, Imom Molik Madina ahlining amaliga koʻproq tayanganlar. Bu turli-tumanlik va ilmiy bagʻrikenglik jamiyatning turli qatlamlari va farqli geografik hududlarda yashovchi musulmonlar uchun kenglik va yengillik yaratib bergan.
Imom Shofeʼiy shunday degan: “Agar Rasululloh sollallohu alayhi va sallamdan (kelgan) hadis sahih boʻlsa, unda boshqasidan koʻra uni olish avlodir” [5]. Bu qarash Qurʼon va Sunnat ustuvor ekanini anglatadi.
Uning bu soʻzlari barcha mazhabboshilar va mujtahid olimlarning umumiy shiori boʻlgan, deyish mumkin. Ular hech qachon oʻzlarining shaxsiy fikrlarini diniy matnlardan ustun qoʻymaganlar, mutlaq haqiqat faqatgina vahiy orqali kelgan Qurʼon va sahih sunnatda ekanligini taʼkidlaganlar. Buyuk ulamolarning bunday ilmiy kamtarligi va omonatdorligi keyingi avlodlar, ayniqsa zamonamiz yoshlari uchun ergashishga arzigulik buyuk namunadir.
Ilmsizlik insonni notoʻgʻri xulosalarga olib kelishi mumkin. Shuning uchun ilm manbasining ishonchliligiga katta ahamiyat berilgan. Ibn Sirindan rivoyat qilinadi: «Bu ilm dindir, kimdan olayotganingizga qarang» [6]. Ilm manbasining ishonchli boʻlishi muhim ahamiyatga ega.
Ilm olishda ustozning oʻrni beqiyosdir. Tobiinlarning ulugʻlaridan boʻlgan Ibn Sirin hazratlarining bu ogohlantirishlari ilmni duch kelgan odamdan emas, balki ustozlari zanjiri maʼlum boʻlgan, taqvoli, ishonchli va eʼtirof etilgan olimlardan olish kerakligini uqdiradi.
Bugungi globallashuv va axborot asrida internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali tarqalayotgan turli xil asossiz fatvolar koʻplab insonlarning ongini chalgʻitishi mumkin. Ilmsizlik va chalasavodlik tufayli dinni notoʻgʻri tushunish, oqibatda jamiyatga va oʻz oilasiga zarar keltirish holatlari koʻpaymoqda.
Tarixda xavorijlar kabi oqimlar dinni keskin talqin qilish natijasida yuzaga kelgani qayd etilgan. Bu holat diniy tushunchadagi xatolar jamiyatda boʻlinish keltirib chiqarishini koʻrsatadi.
Xavorijlar Islom tarixidagi eng birinchi ajralib chiqqan va ahli sunna val jamoa yoʻlidan keskin ogʻgan toifa hisoblanadi. Ularning eng katta xatosi shunda ediki, ular Qurʼon oyatlarini faqat oʻzlarining tor tushunchalari doirasida talqin qilishdi va oʻzlariga qoʻshilmagan musulmonlarni osonlikcha kofirga chiqarishdi. Bunday mutaassiblik va keskinlik minglab insonlar hayotiga xavf tugʻdirdi. Bugungi kundagi turli xil radikal va ekstremistik kayfiyatdagi guruhlar ham mohiyatan ana shu xavorijlarning gʻoyaviy davomchilari boʻlib, ular jamiyatda fitna keltirib chiqarishda davom etmoqdalar.
Imom Moturidiy taʼlimotida aqidada muvozanat va aql hamda naql uygʻunligi muhim oʻrin tutadi. Ilm, jamoat va muvozanat toʻgʻri yoʻlni saqlashga xizmat qiladi.
Buyuk alloma Abu Mansur al-Moturidiy (853- 944) asos solgan taʼlimot nafaqat Movarounnahrda, balki butun Islom olamida keng eʼtirof etilgan. Bu taʼlimotning asosiy yutugʻi shundaki, u Qurʼon va hadislarni toʻgʻri tushunishda insonga berilgan buyuk neʼmat – sogʻlom aqlni ham toʻgʻri va meʼyorida ishlatishga chaqiradi. Aql va naqlning oʻzaro muvozanati insonni har qanday aqidaviy adashishlardan, asossiz xurofotlardan va soʻqirlarcha ergashishdan himoya qiladi.
Xulosa oʻrnida shuni taʼkidlash joizki, ahli sunna val jamoa yoʻlida sobit turish barqarorlik va maʼnaviy yuksalishning asosiy kalitidir. Jamoatdan ajralish, turli xil yot va buzgʻunchi gʻoyalarga berilish insonni ruhiy tanazzulga, jamiyatni esa parokandalikka olib borishi muqarrardir. Shuning uchun, har bir inson oʻz eʼtiqodini ishonchli manbalardan oʻrganishi, buyuk ajdodlarimiz qoldirgan boy va moʻtadil ilmiy merosni chuqur oʻzlashtirishi hamda jamiyat birligini saqlashga oʻzining munosib hissasini qoʻshishi maqsadga muvofiqdir.
Xudoynazarov Faxriddin – Imom Termiziy xalqaro ilmiy tadqiqot markazi ilmiy xodimi
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
[1] Qurʼoni Karim, Niso surasi, 115-oyat
[2] Qurʼoni Karim, Oli Imron surasi, 103-oyat
[3] Imom Tirmiziy, “Sunan”, 4/466-bet, 2167-hadisda keltirgan.
[4] Imom Tirmiziy, “Sunan”, 4/465-bet, 2165 -hadisda keltirgan.
[5] Imom Abu Nuaym Isbahoniy , “Hulya”, 9/107-betda keltirgan.
[6] Imom Muslim, “Sahih”, 1/14-betda keltirgan.
