Umarali Uljayev
Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi
Islom dini inson hayotini faqat ibodatlar majmui sifatida emas, balki aql, tafakkur va ilmga tayangan mukammal hayot tizimi sifatida talqin qiladi. Ushbu tizimning markazida ilm turadi. Bejiz emas, Payg‘ambarimiz Muhammad: “Ilm olish har bir musulmon erkak va ayol uchun farzdir” (Ibn Moja rivoyati), deb marhamat qilganlar. Bu hadis islom tafakkurida ilmning nafaqat fazilat, balki majburiyat darajasida ekanini ko‘rsatadi. Demak, ilm olish ixtiyoriy emas, balki diniy va ijtimoiy mas’uliyatdir.
Islom tarixiga nazar tashlasak, vahiyning ilk oyati ham aynan ilmga da’vat bilan boshlanganini ko‘ramiz: “O‘qi! Seni yaratgan Rabbing nomi bilan o‘qi” (Alaq surasi, 1-oyat). Ushbu oyat insoniyat tarixida bilim olishni muqaddas vazifa sifatida belgilagan ilohiy murojaat bo‘ldi. Bu yerda “o‘qish” faqat matnni mutolaa qilish emas, balki borliqni, jamiyatni, insonni va Yaratganning hikmatlarini anglashni ham o‘z ichiga oladi. Shu bois islomda ilm diniy va dunyoviy deb ajratilmaydi; foydali bo‘lgan har qanday ilm ibodat maqomiga ko‘tariladi.
Ilmning farzligi masalasi fiqhiy jihatdan ham chuqur tahlil qilingan. Ulamolar ilmni farzi ayn va farzi kifoya turlariga bo‘lishgan. Farzi ayn bo‘lgan ilm – har bir musulmon shaxs bilishi shart bo‘lgan aqida, ibodat, halol-harom, axloqiy me’yorlarga oid bilimlardir. Masalan, namoz, ro‘za, zakot kabi ibodatlarning shartlari va mazmunini bilmasdan ularni to‘g‘ri ado etish mumkin emas. Farzi kifoya bo‘lgan ilm esa jamiyat ehtiyoji uchun zarur bo‘lgan tibbiyot, muhandislik, huquq, pedagogika, iqtisod kabi sohalarni qamrab oladi. Agar jamiyatda bu ilm egalari yetarli bo‘lsa, boshqalardan mas’uliyat soqit bo‘ladi.
Islom sivilizatsiyasi taraqqiyoti aynan ilmga bo‘lgan bunday yuksak munosabat natijasida yuzaga kelgan. Bag‘doddagi “Bayt ul-hikma”, Qohiradagi “Al-Azhar”, Buxoro va Samarqanddagi ilmiy maktablar nafaqat diniy ilmlar, balki matematika, astronomiya, tibbiyot, falsafa va geografiya rivojiga ulkan hissa qo‘shgan. Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Forobiy, Ibn Sino, Beruniy kabi allomalar ilmni ibodat darajasida ko‘rgan, uni jamiyat ravnaqi uchun xizmat qildirganlar. Ular uchun ilm – faqat shaxsiy kamolot emas, balki ummat oldidagi burch edi.
Ilm va amal o‘rtasidagi bog‘liqlik ham islom ta’limotining muhim jihatlaridan biridir. Qur’oni karimda: “Biladiganlar bilan bilmaydiganlar barobar bo‘lurmi?” (Zumar surasi, 9-oyat) deya so‘raladi. Bu oyat ilm egalarining maqomini yuksaltiradi, ammo shu bilan birga ilmning mas’uliyatini ham eslatadi. Chunki islomda ilm amalsiz bo‘lsa, u foydasiz, hatto zararli bo‘lishi mumkin. Shu sababli Payg‘ambarimiz foyda bermaydigan ilmdan Allohdan panoh so‘raganlar. Demak, ilm – axloq, mas’uliyat va ezgulik bilan uyg‘un bo‘lgandagina haqiqiy qiymat kasb etadi.
Zamonaviy davrda “ilm olish farz” degan g‘oya yanada keng mazmun kasb etmoqda. Bugungi globallashuv, texnologik taraqqiyot va axborot oqimi sharoitida ilmga ega bo‘lmagan jamiyat iqtisodiy, siyosiy va ma’naviy jihatdan qaram bo‘lib qoladi. Islomiy nuqtayi nazardan qaralganda, bu holat ummatning zaiflashishiga olib keladi. Shu bois bugungi musulmon jamiyatlari uchun zamonaviy fanlarni egallash, innovatsiyalar yaratish, tanqidiy fikrlashni rivojlantirish diniy burch darajasiga ko‘tarilmoqda.
Ayniqsa, yosh avlod tarbiyasida ilmga bo‘lgan munosabat alohida ahamiyat kasb etadi. Oila, maktab va mahalla muhitida ilmning qadriyat sifatida shakllanishi kelajak jamiyatning poydevorini belgilaydi. Islomda ota-onaning farzand oldidagi eng katta mas’uliyatlaridan biri – unga ilm berishdir. Bu nafaqat diniy bilimlar, balki kasb-hunar, hayotiy ko‘nikmalar va axloqiy tarbiyani ham o‘z ichiga oladi. Chunki bilimli va tarbiyali inson jamiyatda foydali shaxsga aylanadi.
Ayollarning ilm olishi masalasi ham islomda muhim o‘rin tutadi. Yuqoridagi hadisda ilm olish erkak va ayol uchun barobar farz ekani ochiq aytilgan. Islom tarixida Oisha roziyallohu anho, Hafsa, Ummu Salama kabi ayol sahobalar ilm va amal borasida yetuk mavqega ega bo‘lganlar. Demak, ayolning ilmli bo‘lishi – jamiyatning ilmli bo‘lishidir, chunki u kelajak avlod tarbiyachisidir.
Ilmning ijtimoiy mas’uliyat bilan bog‘liqligi bugungi kunda ayniqsa dolzarb. Ilm egasi jamiyat muammolariga befarq bo‘lishi mumkin emas. Korrupsiya, jaholat, ekstremizm va zo‘ravonlik kabi illatlarga qarshi eng samarali vosita – bu ma’rifatdir. Shu nuqtayi nazardan, islom ma’rifatparvarlik dini sifatida ilm orqali tinchlik, adolat va bag‘rikenglikni targ‘ib etadi. Ilmli inson murosaga moyil, tafakkuri keng va boshqalarning huquqini hurmat qiladigan bo‘ladi.
Xulosa qilib aytganda, “ilm olish har bir musulmon uchun farzdir” degan hikmatli hadisi sharif nafaqat diniy shior, balki hayotiy dasturdir. Ilm – iymonni mustahkamlaydi, aqlni charxlaydi, jamiyatni taraqqiy ettiradi. Islom ilmni ibodat bilan, amalni axloq bilan, taraqqiyotni mas’uliyat bilan uyg‘unlashtiradi. Bugungi musulmon jamiyatlarining eng muhim vazifalaridan biri – ushbu g‘oyani zamonaviy sharoitda to‘g‘ri anglab, uni ta’lim, tarbiya va ijtimoiy hayotning barcha sohalarida hayotga tatbiq etishdir. Chunki ilmli ummat – kuchli ummat, ilmli inson esa Allohga yaqin va jamiyatga foydali insondir.
