Korrupsiya bugungi kunda nafaqat O‘zbekiston, balki butun dunyo uchun dolzarb muammo hisoblanadi. Bu fenomen asosan mansab vakolatlarini suiiste’mol qilish, poraxo‘rlik, byurokratik to‘siqlar yaratish kabi shakllarda namoyon bo‘ladi. Korrupsiyaning ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy oqibatlari juda katta bo‘lib, u davlat boshqaruvi samaradorligini pasaytiradi, iqtisodiy rivojlanishga to‘sqinlik qiladi va fuqarolarda ishonchsizlikni kuchaytiradi. O‘zbekistonda mustaqillik yillarida korrupsiyaga qarshi kurash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib kelmoqda. Shu bilan birga, jamiyatdagi axloqiy va ma’naviy qadriyatlarni tiklash orqali korrupsiya ildizlarini kamaytirishning ahamiyati ham ortib bormoqda.
Korrupsiyaning asosiy sabablarini bir nechta omillar bilan izohlash mumkin. Birinchidan, iqtisodiy sabablar, ya’ni iqtisodiy yetishmovchilik, daromadlar nomutanosibligi va boylikning adolatsiz taqsimlanishi korrupsiyaga yo‘l ochadi. Ayrim fuqarolar yoki davlat xizmatchilari kam maosh va imtiyozlar sababli mansab vakolatlarini suiiste’mol qiladi. Ikkinchidan, qonuniy nazorat tizimining zaifligi ham muhim omildir. Agar davlat organlari va huquqni muhofaza qilish tizimi shaffof va samarali ishlamasa, korrupsiya osonlik bilan rivojlanadi. Qonunlar bo‘lishi yetarli emas; ularni amaliyotda bajarish va nazorat qilish tizimi mustahkam bo‘lishi lozim. Uchinchidan, ma’naviy-axloqiy qadriyatlarning pasayishi korrupsiyaga turtki beradi. Jamiyatda axloqiy-ijtimoiy qadriyatlarning sustlashishi, odillik va halollik tamoyillarining yetarlicha targ‘ib qilinmasligi korrupsiya uchun qulay sharoit yaratadi. To‘rtinchidan, siyosiy va ma’muriy tizimdagi muammolar ham korrupsiya rivojlanishiga sabab bo‘ladi. Byurokratiya, shaffof bo‘lmagan qaror qabul qilish jarayonlari va siyosiy tizimdagi zaifliklar korrupsiyaga qulay muhit yaratadi.
Korrupsiya bir necha shaklda namoyon bo‘ladi. Poraxo‘rlik – mansabdor shaxsning o‘z vakolatlarini suiiste’mol qilishi evaziga moliyaviy yoki boshqa imtiyozlar olishi bilan ifodalanadi. Mansab vakolatini suiiste’mol qilishda davlat xizmatchisi o‘z vazifasini shaxsiy manfaatlariga xizmat qilish uchun ishlatadi. Byurokratik to‘siqlar yaratish orqali fuqarolar yoki biznes subyektlari uchun sun’iy qiyinchiliklar yaratiladi. Shuningdek, resurslarni noto‘g‘ri taqsimlash, ya’ni davlat mablag‘lari va resurslarining adolatsiz sarflanishi ham korrupsiya shakllaridan biridir. Har bir shakl jamiyatning turli sohalariga o‘z ta’sirini ko‘rsatadi.
Bugungi kunda korrupsiya jamiyatimizda eng jiddiy muammolardan biri hisoblanadi. Bu illat faqat iqtisodiy va siyosiy sohada zarar yetkazib qolmay, balki inson qalbiga ham soya soladi. Mansab vakolatlaridan suiiste’mol qilish, poraxo‘rlik, byurokratik to‘siqlar yaratish kabi holatlar nafaqat davlatni zaiflashtiradi, balki fuqarolarda adolat va halollik qadriyatlariga nisbatan ishonchsizlik uyg‘otadi. Shu bois, korrupsiya bilan kurashish masalasi nafaqat qonuniy, balki diniy-axloqiy jihatdan ham dolzarbdir.
Islom dini bizni har doim halollik va odillikka chaqiradi, mansab vakolatlarini o‘g‘irlik va poraxo‘rlikka ishlatmaslikka, boshqalarga zarar yetkazmaslikka, jamiyatda adolatni ta’minlashga undaydi.
O‘zbekiston misolida mustaqillik yillarida korrupsiyaga qarshi chora-tadbirlar kuchaytirildi. Bugungi kunda korrupsiyaning oldini olish maqsadida davlat idoralarida shaffoflikni oshirish, elektron hukumat tizimini joriy etish, fuqarolar huquqlarini himoya qilish kabi muhim tadbirlar amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, yoshlarni milliy qadriyatlar asosida tarbiyalashga alohida e’tibor qaratilmoqda. Masalan, maktab va oliy ta’lim muassasalarida darsliklar mazmuniga halollik, adolat va odillik g‘oyalari singdirilmoqda. Bu esa yosh avlodni pok qalbli, halol va ijtimoiy mas’uliyatli insonlar sifatida shakllantirishga xizmat qiladi.
Korrupsiya bilan kurashishning eng samarali yo‘li – qalbni poklash, diniy va axloqiy qadriyatlarni hayotiy tamoyil sifatida qabul qilishdir. Zero, halol va pok qalbli inson nafaqat jamiyatda hurmat qozonadi, balki Allohning roziligiga ham erishadi.
Shuni ta’kidlash lozimki, korrupsiya faqat shaxsning moddiy manfaatiga xizmat qilmaydi, balki uning ruhiy holatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Qalbni bu illatdan tozalash, jamiyatning manfaati uchun harakat qilish esa eng katta ibodatdir. Shu bois, har bir fuqaro halollikni o‘z hayot tamoyili sifatida qabul qilishi, boshqalarga yordam berishda adolatli bo‘lishi, mansab vakolatidan suiiste’mol qilmasligi zarur.
Jamiyatda korrupsiyani yo‘qotish uchun faqat qonuniy choralar yetarli emas. Ma’naviy-axloqiy targ‘ibot, yoshlarni sog‘lom dunyoqarash asosida tarbiyalash jarayonlari ham muhimdir. Oila va ta’lim muassasalari bu borada asosiy rol o‘ynaydi. Odamlarni halollik va odillikka, boshqalarga adolat bilan munosabatda bo‘lishga o‘rgatish, ma’naviy qadriyatlar orqali ularni tarbiyalash – korrupsiya ildizlarini quritishda eng samarali vositalardan biridir.
Xulosa qilib aytganda, korrupsiya – nafaqat siyosiy yoki iqtisodiy muammo, balki jamiyatning ma’naviy holati bilan bevosita bog‘liq illatdir. Halollik, odillik va ma’naviy qadriyatlar asosida tarbiyalangan jamiyatda korrupsiya ildiz otolmaydi. Shu sababli har bir fuqaro, davlat xizmatchisi va yosh avlod halollik va adolatni hayotiy tamoyil sifatida qabul qilishi, ma’naviy-ma’rifiy qadriyatlarni qadrlashi zarur. Ana shunday yondashuv asosida biz yurtimizni yanada barqaror, adolatli va taraqqiy etgan davlatga aylantira olamiz.
Sarvar Saidov
Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi Ilmiy tadqiqot bo‘limi boshlig‘i, tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
