Bugungi globallashuv va axborot texnologiyalari jadal rivojlanayotgan davrda yoshlar tarbiyasi masalasi yanada dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Turli g‘oyaviy ta’sirlar, madaniy oqimlar va ijtimoiy o‘zgarishlar yoshlarning dunyoqarashi va qadriyatlar tizimiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Bunday murakkab sharoitda yoshlarni har tomonlama yetuk, mustaqil fikrlaydigan, ma’naviy barkamol va zamonaviy bilimlarga ega shaxs etib tarbiyalash zarurati ortib bormoqda. Bu jarayonda diniy va dunyoviy bilimlarning uyg‘unligi muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi.
Islom ta’limotida ilm olish yuksak qadriyat sifatida e’tirof etilgan. Qur’oni karim oyatlarida va hadisi shariflarda ilmning fazilati, olimning maqomi va jaholatning salbiy oqibatlari haqida ko‘plab dalillar keltirilgan. Ilm insonni komillikka yetaklovchi asosiy vosita sifatida talqin qilinadi. Tarixiy manbalarga nazar tashlasak, musulmon sharqi allomalari diniy va dunyoviy ilmlarni bir-biridan ajratmagan holda o‘rganganliklarini ko‘ramiz. Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Mirzo Ulug‘bek kabi mutafakkirlar chuqur diniy bilim bilan bir qatorda tibbiyot, astronomiya, matematika va boshqa fanlarda ham ulkan kashfiyotlar qilganlar. Bu holat diniy va dunyoviy bilimlar o‘zaro zid emas, balki bir-birini to‘ldiruvchi ekanini ko‘rsatadi.
Diniy bilim yoshlar ongida ma’naviy-axloqiy qadriyatlarni shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Halollik, adolat, sabr-toqat, mehr-oqibat, ota-onaga hurmat kabi fazilatlar diniy ta’lim orqali mustahkamlanadi. Ma’naviy asosga ega bo‘lgan yosh turli zararli g‘oyalarga, ekstremistik va radikal oqimlarga nisbatan immunitetga ega bo‘ladi. Shu bois diniy savodxonlikni oshirish, dinning asl insonparvarlik va tinchlikparvarlik mohiyatini to‘g‘ri tushuntirish yoshlar tarbiyasining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Shu bilan birga, zamonaviy jamiyat taraqqiyoti dunyoviy bilimlarni chuqur egallashni talab etadi. Raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt, biotexnologiya va boshqa innovatsion sohalar tez sur’atlarda rivojlanmoqda. Yoshlar ushbu jarayonlarda faol ishtirok etishi, raqobatbardosh mutaxassis bo‘lib yetishishi uchun mustahkam ilmiy tayyorgarlikka ega bo‘lishi zarur. Tanqidiy fikrlash, tahliliy yondashuv, muammoni hal qilish ko‘nikmalari dunyoviy ta’lim jarayonida shakllanadi. Faqat ma’naviy tarbiya bilan cheklanib qolish yoki aksincha, faqat texnik bilimlarga urg‘u berish shaxs kamolotida muvozanat buzilishiga olib kelishi mumkin.
Diniy va dunyoviy bilimlar uyg‘unligi integrativ yondashuvni talab etadi. Bunda ta’lim jarayonida nafaqat fan asoslari, balki axloqiy-me’yoriy qadriyatlar ham singdirilishi zarur. Masalan, iqtisod fanini o‘qitishda halollik va adolat tamoyillariga e’tibor qaratish, biologiya yoki ekologiya darslarida tabiatga mas’uliyatli munosabatni shakllantirish orqali diniy-axloqiy qarashlar bilan ilmiy bilimlar o‘rtasida bog‘liqlik yuzaga keladi. Ushbu bilimlar yoshlarning ongida yaxlit dunyoqarashni shakllantiradi.
Komil inson tarbiyasi aynan shu uyg‘unlik asosida amalga oshadi. Ma’naviy yetuklik va intellektual salohiyat bir-birini to‘ldirgandagina jamiyat taraqqiyoti ta’minlanadi. Tarixiy tajriba va zamonaviy ehtiyojlar shuni ko‘rsatadiki, diniy va dunyoviy bilimlar o‘rtasidagi muvozanatni saqlash yosh avlodni har tomonlama barkamol etib tarbiyalashning eng samarali yo‘lidir. Shunday ekan, ta’lim tizimida ushbu ikki yo‘nalishni qarama-qarshi qo‘yish emas, balki ularni uyg‘unlashtirish asosiy pedagogik vazifa sifatida qaralishi lozim.
Abduvaxidov Abdullaziz Abdusattor o‘g‘li
Imom Termiziy xalqaro ilmiy tadqiqot markazi ilmiy xodimi
