Bugungi kunda dunyo miqyosida radikalizm va ekstremizm kabi illatlarning turli koʼrinishlari avj olayotgani hech kimga sir emas. Ushbu holat global xavfsizlikka jiddiy tahdid solib, jamiyatning barqaror rivojlanishiga toʼsiq boʼlmoqda. Radikalizmning zamonaviy koʼrinishlarini anglash, uning kelib chiqish sabablarini oʼrganish va unga qarshi kurashish usullarini ishlab chiqish dolzarb ahamiyatga ega.
Radikalizm – mavjud ijtimoiy-siyosiy tizim yoki qarashlarga tubdan zid boʼlgan, keskin oʼzgarishlarni talab qiluvchi gʼoyalar majmuidir. Ekstremizm esa radikalizmning eng xavfli shakli boʼlib, u oʼz maqsadlariga erishish uchun zoʼravonlik, terror va boshqa noqonuniy usullarni qoʼllashni targʼib qiladi.
Tarixan, u Buyuk Britaniyada islohotchilarni, keyinchalik esa falsafiy radikallarni tasvirlash uchun qoʼllanilgan. Hozirda bu atama baʼzi siyosiy partiyalarga nisbatan ishlatiladi.
Oʼrta asrlar va zamonaviy davrda radikalizm demokratiyani qoʼllab-quvvatlagan. Radikallar ijtimoiy munosabatlarni tubdan oʼzgartirishga intilgan, anarxistlar esa shaxsiy erkinlikni mutlaq deb bilgan.
Zamonaviy radikalizm ijtimoiy muammolarni hal qilishda zoʼravonlikni qoʼllashi mumkin va ijtimoiy qoʼzgʼolonlar hamda beqarorlik davrida kuchayadi. U, ayniqsa, ishsizlar va lyumpenlashgan qatlamlar orasida keng tarqaladi. Shu bilan birga, tarix koʼrsatadiki, radikallar hokimiyatni uzoq vaqt ushlab tura olmaydi, radikal gʼoyalar esa fuqarolar urushiga olib kelishi mumkin.[1]
Diniy radikalizm: Dinni siyosiy maqsadlarga erishish vositasi sifatida qoʼllab-quvvatlovchi, diniy qadriyatlarni mutlaqlashtirib, boshqa din vakillariga nisbatan toqatsizlikni targʼib qiluvchi oqimlar. Bunga misol tariqasida islomiy radikalizmni keltirish mumkin.[2]
Milliy radikalizm (millatchilik): Millatni boshqalardan ustun qoʼyuvchi, oʼz millati manfaatlarini har narsadan ustun qoʼyuvchi, boshqa millat vakillariga nisbatan nafrat va dushmanlikni qoʼzgʼatuvchi oqimlar.
Siyosiy radikalizm: Mavjud siyosiy tuzumni zoʼravonlik yoʼli bilan oʼzgartirishni maqsad qiluvchi, konstitutsiyaviy normalarni inkor etuvchi oqimlar.
Ekologik radikalizm: Аtrof-muhitni himoya qilish gʼoyasini mutlaqlashtirib, inson faoliyatini tabiatga qarshi deb biluvchi va hatto zoʼravonlik usullarini qoʼllashni ham oqlovchi oqimlar.
Islomiy radikalizm – islom dinini siyosiy maqsadlarga moslashtirishga urinish, shariat qonunlari asosida teokratik davlat qurishni maqsad qilish, musulmonlarni birlashtirish (panislomizm – islom diniga asoslangan yagona siyosiy birlik yaratish gʼoyasi) gʼoyasini targʼib qilish bilan tavsiflanadi. Islomiy radikallar oʼz maqsadlariga erishish uchun zoʼravonlik, terror va boshqa ekstremistik usullarni qoʼllashdan ham qaytmaydilar.
Radikalizmning kelib chiqish sabablari koʼp va xilma-xildir. Ular orasida quyidagilarni ajratib koʼrsatish mumkin:
Ijtimoiy-iqtisodiy muammolar: Qashshoqlik, ishsizlik, ijtimoiy adolatsizlik, taʼlim va tibbiy xizmatlardan foydalanish imkoniyatining cheklanganligi radikal gʼoyalarning tarqalishi uchun zamin yaratadi.
Siyosiy beqarorlik va boshqaruvdagi muammolar: Korruptsiya, huquqlarning poymol qilinishi, soʼz erkinligining cheklanishi, siyosiy plyuralizmning yoʼqligi radikalizmning kuchayishiga olib keladi.
Globallashuv jarayonlari: Globallashuvning ijobiy tomonlari bilan bir qatorda, milliy qadriyatlarning eroziyasi, madaniyatlarning aralashuvi, anʼanaviy jamiyatlarning zaiflashuvi kabi salbiy oqibatlari ham mavjud. Bu esa ayrim guruhlarda norozilik va qarshilik kayfiyatini uygʼotib, radikal gʼoyalarni qabul qilishga moyillikni oshiradi.
Internet va ijtimoiy tarmoqlarning roli: Internet va ijtimoiy tarmoqlar radikal gʼoyalarning tarqalishi, odamlarni jalb qilish va safarbar etish uchun qulay platforma boʼlib xizmat qilmoqda.
Radikalizmga qarshi kurash – murakkab va koʼp qirrali jarayon boʼlib, u kompleks choralarni talab etadi.
Yosh avlodni maʼrifatli qilib tarbiyalash, ularda tanqidiy fikrlashni shakllantirish, diniy va milliy bagʼrikenglikni targʼib qilish radikalizmga qarshi kurashning muhim shartidir.
Qashshoqlikni kamaytirish, ishsizlikni bartaraf etish, ijtimoiy adolatni taʼminlash, taʼlim va tibbiy xizmatlar sifatini yaxshilash radikalizmning ijtimoiy zaminini yoʼqotishga yordam beradi.
Demokratik institutlarni mustahkamlash, inson huquqlarini himoya qilish, soʼz erkinligini taʼminlash, siyosiy plyuralizmni rivojlantirish radikalizmning siyosiy ildizlarini kesishga xizmat qiladi.
Huquqni muhofaza qilish organlarining faoliyatini kuchaytirish: Ekstremistik guruhlarning faoliyatini aniqlash va bartaraf etish, terrorchilik harakatlarining oldini olish, qonun ustuvorligini taʼminlash radikalizmga qarshi kurashning muhim yoʼnalishidir.
Internet va ijtimoiy tarmoqlarda radikal mazmunga qarshi kurashish: Radikal gʼoyalarni targʼib qiluvchi saytlar va akkauntlarni bloklash, internet foydalanuvchilarining mediasavodxonligini oshirish, radikalizmga qarshi kontentni targʼib qilish zarur.
Xulosa qilib aytganda, radikalizm va terrorizm haqiqatan ham nafaqat Oʼzbekiston, balki butun dunyo uchun jiddiy tahdid hisoblanadi. Davlatimiz tomonidan ishsizlikni kamaytirish, iqtisodiyotni rivojlantirish, qonunchilikni liberallashtirish va xalqaro hamkorlikni mustahkamlash kabi yoʼnalishlarda tizimli ishlar olib borilmoqda.[3]
Yoshlarning radikalizmga moyilligini inobatga olib, ularning huquqlarini himoya qilish va radikalizmga qarshi kurashish barchamizni vazifalarimizdan hisoblanadi.
Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi Xudoynazarov.F
