Термиз замини асрлар давомида турли халқлар, маданиятлар ва илмий анъаналар туташган, илм-фан ва маърифат ривожланган масканлардан бири бўлиб келган. Бу заминдан етишиб чиққан алломаларнинг асарлари нафақат бир халқ ёки бир ҳудуд, балки бутун инсоният маънавий меросининг муҳим қисмига айланган. Ана шундай буюк мутафаккирлардан бири – IX–X асрларда яшаб ижод қилган Ҳаким Термизийдир.
Ҳаким Термизийнинг илмий-маънавий меросида инсоннинг ички дунёси, қалб тарбияси, нафсни жиловлаш, маърифат, яхши хулқ ва маънавий камолот масалалари алоҳида ўрин эгаллайди. Унинг “Наводир ал-усул” асари ҳадислар асосида ахлоқий-маънавий масалаларни чуқур талқин қилувчи муҳим манбалардан бири ҳисобланади. Замонавий тадқиқотларда ҳам Ҳаким Термизий ахлоқ масалаларини ақл, дин ва маърифат тушунчалари билан узвий боғлиқ ҳолда таҳлил қилгани қайд этилади. Шу нуқтаи назардан Ҳаким Термизий меросининг тинчлик ва тотувлик учун аҳамиятини англашда бир муҳим ҳақиқатга эътибор қаратиш лозим: ташқи тинчлик инсоннинг ички хотиржамлиги ва маънавий тарбиясидан бошланади.
Ҳаким Термизий инсоннинг ташқи хатти-ҳаракатларини унинг ички ҳолатидан ажратиб қарамайди. Унинг қарашларида қалб, ақл, нафс ва маърифат ўртасидаги муносабат муҳим ўрин тутади. Мутафаккирнинг маънавий-ахлоқий қарашларига кўра, инсон ўз нафси ва ҳавасларини тарбияламас экан, ҳақиқий маънавий камолотга эриша олмайди. “Адаб ан-нафс” асарида ҳам нафсни тарбиялаш, унинг ҳавас ва майлларини назорат қилиш, қалбни маънавий жиҳатдан поклаш каби масалаларга катта эътибор қаратилган. Асарда қалбнинг шаҳват ва ҳавою ҳавас асирига айланиши инсоннинг маънавий заифлашишига олиб келиши ҳақида фикр юритилади. Бу ғояни бугунги ҳаётимиз билан боғлайдиган бўлсак, инсон қалбида ҳасад, кибр, манманлик, нафрат ва адоват кучли бўлса, унинг атрофидаги инсонлар билан тинч-тотув яшаши қийинлашади. Аксинча, сабр, қаноат, кечиримлилик, камтарлик ва меҳр устувор бўлган қалб инсонни яхшиликка етаклайди.
Шу маънода, тинчликни таъминлаш фақат ташқи тартибни сақлаш билан чекланмайди. У инсоннинг ички маданияти, ўзини бошқара билиши ва бошқаларга ҳурмат билан муносабатда бўлишидан бошланади. Инсонлар ўртасидаги кўплаб келишмовчиликларнинг замирида ўзини устун қўйиш, ўз фикрини мутлақ ҳақиқат деб билиш, манфаатпарастлик ёки ғазабни жиловлай олмаслик каби ҳолатлар ётади. Ҳаким Термизий меросида нафсни тарбиялашга урғу берилиши ана шу жиҳатдан катта аҳамиятга эга. Мутафаккирнинг қарашларида инсоннинг маънавий камолоти бир кунлик жараён эмас, балки доимий ўз-ўзини тарбиялаш ва ички курашни талаб қилади. Унинг асарларида маънавий юксалиш, қалбни тарбиялаш ва нафсни жиловлаш ўзаро боғлиқ жараёнлар сифатида намоён бўлади. Замонавий тадқиқотларда ҳам “Хатм ал-авлиё” асарида шахснинг маънавий ривожланиши, ўзини поклаши ва ахлоқий такомилига доир қарашлар муҳим ўрин тутгани таъкидланади. Бундан бугунги инсон учун ҳам муҳим сабоқ чиқади: бошқаларни ўзгартиришдан олдин инсон ўзини тарбиялаши керак.
Оилада эр-хотин ўртасидаги келишмовчиликда, ота-она ва фарзанд муносабатида, иш жамоасидаги баҳсларда ёки ижтимоий тармоқлардаги тортишувларда инсоннинг ўзини тийиши, ғазабини назорат қилиши ва бошқаларнинг фикрини эшита билиши тинчлик ва тотувликни сақлашга хизмат қилади.
Ҳаким Термизий меросининг яна бир муҳим жиҳати – илм ва маърифатнинг инсон маънавий ҳаётидаги ўрнига юксак баҳо берилишидир. “Наводир ал-усул”да ҳадисларни маънавий-маърифий жиҳатдан талқин қилишда илм, маърифат ва нур тушунчалари муҳим ўрин эгаллайди. 2025 йилда чоп этилган тадқиқотда ҳам Ҳаким Термизийнинг ушбу асарда илм, маърифат ва нур тушунчаларини ўзаро боғлиқ ҳолда талқин қилгани кўрсатилган.
Маърифат инсонга нафақат маълумот беради, балки унинг дунёқарашини кенгайтиради. Билимли ва маърифатли инсон воқеа-ҳодисаларга бир томонлама эмас, мулоҳаза ва таҳлил билан ёндашишга ҳаракат қилади. Бу эса турли қарашлар ўртасида муроса ва мулоқот учун имконият яратади. Бугун ахборот оқими ниҳоятда тезлашган даврда бу ғоянинг аҳамияти янада ортиб бормоқда. Интернетда тарқалаётган ҳар қандай маълумотни ҳақиқат сифатида қабул қилиш, асоссиз хабарларга ишониш ёки ҳиссиётга берилган ҳолда муносабат билдириш жамиятда тушунмовчилик ва зиддиятларни кучайтириши мумкин. Шу боис Ҳаким Термизий меросидан бугунги кун учун шундай хулоса чиқариш мумкин: маърифатли инсон – нафақат кўп нарсани биладиган, балки билганини тўғри қўллайдиган, ўз ҳиссиётини бошқарадиган ва бошқаларнинг қадрини англайдиган инсон бўлиши керак.
Ҳаким Термизий таълимотида қалб инсоннинг маънавий ҳаётида марказий ўрин тутади. Унинг қарашларида ақл, қалб ва нафс ўртасидаги муносабат инсоннинг маънавий ҳолатини белгилайди. Encyclopaedia Iranica маълумотларида ҳам Ҳаким Термизий қарашларида ақл ва нафснинг инсон қалбидаги кураши, маърифат нури ва қалбнинг маънавий юксалиши марказий масалалардан бири экани қайд этилган. Қалб поклиги фақат шахсий фазилат эмас. Унинг ижтимоий аҳамияти ҳам бор. Қалбида ҳасад бўлмаган инсон бошқанинг ютуғидан безовта бўлмайди. Кибрдан холи инсон ўзидан бошқаларни паст кўрмайди. Ғазабини жиловлай олган инсон келишмовчиликни жанжалга айлантирмайди. Кечиришни билган инсон эса адоватнинг узоқ давом этишига йўл қўймайди. Демак, жамиятдаги катта тотувлик кўп жиҳатдан миллионлаб инсонларнинг кичик-кичик ахлоқий танловларидан таркиб топади. Ҳар бир инсон ўз қалбида меҳрни кучайтирса, оилада муносабатлар яхшиланади; оилада тотувлик бўлса, маҳаллада ишонч ортади; маҳаллада ўзаро ҳурмат мустаҳкамланса, бутун жамиятда барқарорлик қарор топади.
Ҳаким Термизийнинг “Наводир ал-усул” асарида ахлоқ масалалари ҳадислар билан боғлиқ ҳолда талқин қилиниши унинг меросининг амалий аҳамиятини янада оширади. Тадқиқотларда ҳам аллома ахлоқни фақат назарий тушунча сифатида эмас, балки инсоннинг кундалик хулқ-атвори билан боғлиқ ҳолда ёритгани таъкидланади. Бу нуқтаи назардан қараганда, тинчликпарварлик катта шиорлардан кўра оддий кундалик одатларда кўпроқ намоён бўлади: саломлашиш, мулойим гапириш, катталарни ҳурмат қилиш, кичикларга меҳр кўрсатиш, ўзгаларнинг фикрини эшитиш, хатони кечира билиш ва баҳс пайтида ҳақоратдан сақланиш. Айниқса, оила тарбиясида бу тамойиллар муҳим. Фарзанд катталарнинг бир-бирига қандай муносабатда бўлишини кўриб улғаяди. Агар оилада муаммолар бақир-чақир ва ҳақорат билан эмас, мулоқот ва келишув билан ҳал қилинса, фарзанд ҳам низоларни тинч йўл билан ҳал қилиш маданиятини ўрганади.
Ҳаким Термизий меросини замонавий тарбия жараёнига татбиқ этишда унинг қалб тарбияси, нафсни бошқариш, маърифат, сабр ва яхши хулқ ҳақидаги қарашларидан самарали фойдаланиш мумкин. Бугун инсонлар нафақат кўча-кўйда, балки интернет ва ижтимоий тармоқларда ҳам доимий мулоқотда. Бир қарашда оддий кўринган изоҳ, пост ёки хабар минглаб инсонларга қисқа вақт ичида етиб бориши мумкин. Шунинг учун ахборотдан фойдаланиш маданияти ҳам маънавий тарбиянинг бир қисмига айланиши зарур. Асоссиз маълумотни текширмасдан тарқатмаслик, бошқаларнинг шаънига тегувчи фикрлардан сақланиш, турли қарашдаги инсонларга нисбатан ҳурматни йўқотмаслик ва баҳсларда ҳақоратга йўл қўймаслик – бугунги тинчлик маданиятининг муҳим талабларидир.
Бугун ёш авлодни бағрикенглик, Ватанга муҳаббат, катталарга ҳурмат, кичикларга ғамхўрлик, турли фикрларга маданиятли муносабатда бўлиш руҳида тарбиялашда Термизий алломалар меросидан фойдаланиш катта имкониятларга эга. Бу мерос ёшларга фақат тарихий билим бериш билан чекланмаслиги керак. Уларнинг кундалик ҳаётида намоён бўладиган амалий фазилатларга айланиши муҳим. Масалан, “ғазабни қандай бошқариш?”, “баҳсда қандай маданиятни сақлаш?”, “ижтимоий тармоқда қандай масъулият билан ёзиш?”, “кечириш нима учун муҳим?”, “бошқаларнинг фикрини қандай ҳурмат қилиш керак?” каби саволларга Ҳаким Термизийнинг маънавий мероси асосида жавоб излаш мумкин.
Алломанинг меросидан англашиладиган энг муҳим хулоса шуки, жамиятдаги тинчлик инсоннинг ички дунёсидаги тартиб ва хотиржамликдан бошланади. Ўз нафсини бошқара олган, қалбида адоватни эмас, меҳрни устувор қўйган, илм ва маърифатга интиладиган инсон атрофидаги кишилар билан ҳам тотув муносабат ўрнатишга кўпроқ қодир бўлади. Шу боис Ҳаким Термизийнинг маънавий мероси бугун ҳам инсонни ўз-ўзини тарбиялашга, бошқаларни ҳурмат қилишга, низоларни муроса ва мулоқот орқали ҳал этишга, жамиятда тинчлик ва бағрикенглик муҳитини мустаҳкамлашга чорлайди.
Севаров Олимжон,
Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази илмий котиби
