Аллоҳ таоло Қуръони Каримда шундай марҳамат қилади: «Биз уларнинг айтган гапларини ёзиб қўямиз ва улар ўлдирган кишиларни ҳам» (Ёсин сураси, 12-оят). Илоҳий хотира мутлақдир — ҳеч нарса унутилмайди. Агар Яратганнинг ўзи барча нарсани «ёзиб» қўяр экан, бандасига ҳам ўтмишни хотирлаш, яқинларни эслаш, бобоюртни ёд этиш — фарзликдир.
Хотира — инсон руҳининг оинасидир. Ўтмишга боқмай туриб, ҳозирни тушуниб бўлмайди. Ҳозирни идрок этмай туриб, келажакни қуриб бўлмайди. Шу боис диний-маънавий анъанамизда «хотира» сўзи айни замонда ибодат, шукр ва муҳаббатнинг белгиси сифатида қабул қилинган.
Ислом таълимотида хотиранинг мақоми
Ислом дини ота-оналарни, яқинларни ва ватандошларни эслашни фарз санайди. Пайғамбаримиз Муҳаммад (с.а.в.) Қабристон зиёрати ҳақида шундай деганлар: «Қабрларни зиёрат қилингиз, зеро улар сизларга охиратни эслатади» (Имом Муслим ривояти). Демак, хотира — нафақат сентиментал ҳис, балки инсонни ҳақиқатга, масъулиятга қайтарувчи руҳий амалдир.
Қуръони Каримнинг кўплаб оятларида «эсланг», «хотирланг», «ёдга олинг» деган буйруқлар берилади. «Зикр» — Аллоҳни эслаш — исломнинг асосий амалларидан бири. «Зикрулло» банданинг қалбини поклайди. Хотиранинг диний моҳияти ана шу «зикр» тушунчаси билан чамбарчас боғлиқ: ким ўтганларни эслар экан, ким шаҳидларни ёд этар экан — у нафс олдида эмас, Ҳақ олдида туради.
Иккинчи жаҳон уруши йилларида ўзбек халқи фронтга 1,9 миллиондан ортиқ киши юборди. Уруш майдонларида 500 мингдан зиёд ўзбекистонлик ҳалок бўлди. Уларнинг руҳи учун фотиҳа ўқиш, хотираларини абадийлаштириш — ислом таълимотига кўра бурч ва савоб.
Хотира — миллатнинг тирикчилиги
«Хотира бор экан — миллат барҳаёт» — бу оддий ибора эмас, фалсафий ҳақиқат. Тарихий хотирасини йўқотган халқ — ўзлигини йўқотган халқ.
Ўзбекистонда ҳар йили 9-май куни нишонланадиган Хотира ва қадрлаш куни — фақат давлат байрами эмас. У — инсоннинг азалий бурчини: эслаш, қадрлаш ва шукр қилиш бурчини расмий тан олишдир. 1999 йил 2-мартда ПФ-2243-сонли фармон билан белгиланган бу кун нафақат ғалаба, балки йўқотиш, мотам, садоқат ва умид рамзига айланди.
Тошкентдаги Хотира ва қадрлаш майдонида мангу олов ёнади. Унинг тили йўқ, аммо тили борларни жим қилади. Чунки у сўздан кўра кўпроқ маъно ташийди.
Уруш йилларида ўзбек халқи нафақат ўз фарзандларини фронтга юборди, балки бошқа халқлар болаларини ҳам ўз қўйнига олди. Тошкентлик темирчи Шоаҳмад Шомаҳмудов ва унинг завжаси Баҳри Акрамова турли миллатдан бўлган 14 нафар етим болани тарбиялади. Ислом таълимотида «ятим болага қўл узатган» — Пайғамбар (с.а.в.) билан жаннатда қўшни бўлади, дейилади.
Хотира — ибодат, дуо, васият
Ислом анъанасида «Қуръон тиловати», «фотиҳа» — ўтганларни хотирлашнинг тирик шакллари. Уларни адо этиш — нафақат ўтганларга раҳмат, балки тирикларга ҳам тарбия. «Вафот этган инсоннинг ортидан қолган яхши дуо унинг амал дафтарига кирилиб туради», деган ҳадис мазмунига кўра, руҳий боғлиқлик ҳеч узилмайди.
ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026 йил 16 апрелдаги ПҚ–1139-сон қарорига биноан, иккинчи жаҳон уруши қатнашчилари ва меҳнат фронти фахрийлари санаторийларга бепул юборилади. Бугун ҳам 9-май яқинлашмоқда — хотира ва садоқат анъанаси давом этмоқда.
Инсон хотираси — ёшларни ўтмиш олдида масъул, катталарни келажак олдида садоқатли қилади. Хотира йўқотилган жойда — қадр йўқолади. Қадр йўқолган жойда — одамийлик сўнади.
Бобомиз Навоий «Кишиким бир кишига яхшилик қилди, ул яхшилик ўзига қолди» деган. ўтган авлодлар бизга тинчлик, ер, тил ва имон мерос қолдирди. Уларни хотирлаш — ўша меросга хиёнат қилмаслик. Уларни қадрлаш — ўзимизни қадрлаш.
9-май — Хотира ва қадрлаш куни биз учун нафақат байрам, балки — ибодат, дуо, васият. Ҳар йили мангу олов ёнида бош эгаётган ёшлар нафақат ўтганларни ёд этади, балки ўзлари ким эканлигини қайта-қайта тасдиқлайди. Ва бу тасдиқ — энг муқаддас хотирадир.
Худойназаров Фахриддин – Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази илмий ходими
Фойдаланилган манбалар:
1. Қуръони Карим. Ёсин сураси, 12-оят.
2. Имом Муслим. «Саҳиҳ Муслим». Жаноза китоби.
3. ўзбекистон Республикаси Президентининг 1999 йил 2-мартдаги ПФ-2243-сонли фармони.
4. ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026 йил 16 апрелдаги ПҚ–1139-сон қарори.
5. ўзбекистон Иккинчи жаҳон урушида: рақамлар ва далиллар. ўзбекистон Республикаси Сенати.
6. Раҳимов Бектош. Хотира китоби. — Т.: Қомуслар Бош таҳририяти, 1995.
