Либос инсон ҳақида сўзсиз маълумот беради: унинг диди, тарбияси, муҳитга муносабати, ҳатто ўзини ва бошқаларни қай даражада ҳурмат қилиши ҳам ташқи кўринишида акс этади. Шунинг учун кийинишни фақат мода ёки шахсий хоҳиш масаласи деб қараш камлик қилади. У – ҳаё, поклик, гўзаллик, меъёр ва миллий ўзлик бирлашадиган кундалик маданиятдир.
Кийим танани ташқи таъсирдан асрайди, аммо унинг вазифаси шу билан тугамайди. Инсон қайси жойда, кимлар орасида ва қандай мақсад билан турганини англаб кийинар экан, у атрофдагиларга ҳурмат кўрсатади. Масалан, ишхонадаги озода ва босиқ либос масъулиятни, маросимдаги муносиб кийиниш мезбонга эҳтиромни, оила даврасидаги саришта кўриниш эса яқинларга эътиборни билдиради. Демак, кийиниш – «менга нима ёқади?» деган саволдан ташқари, «бу жойга, бу вазиятга ва бу инсонларга қандай муносабатдаман?» деган саволга ҳам жавобдир. Кийиниш маданияти қимматбаҳо мато ёки машҳур бренд билан ўлчанмайди. Энг оддий кийим ҳам тоза, дазмолланган, ўлчами мос ва вазиятга муносиб бўлса, кишига файз бағишлайди. Аксинча, жуда қиммат либос ҳам мақтаниш, бошқаларни камситиш ёки эътиборни атайлаб жалб қилиш воситасига айланса, ўзининг маънавий қимматини йўқотади. Чинакам дид – кўп нарсага эга бўлишда эмас, керакли нарсани меъёр билан танлашда намоён бўлади.
Ислом таълимотида либос Аллоҳнинг неъмати сифатида қадрланади. Қуръони каримнинг «Аъроф» сураси 26-оятида кийим инсонга танасини беркитиш ва зийнат учун берилгани, «тақво либоси» эса янада хайрли экани таъкидланади. Бу ифода жуда теран маънони англатади: ташқи кийим танани безаса, тақво, ҳаё ва яхши хулқ инсоннинг бутун шахсиятини безайди. Шу сабабли исломий кийиниш маданиятини фақат муайян шакл ёки рангга қисқартириш тўғри эмас; унинг марказида инсоннинг нияти, одоби ва меъёрни сақлаши туради.
Исломда кийимнинг пок ва озода бўлиши, баданни муносиб тарзда беркитиши, шаффоф ёки ҳаддан ташқари танани намоён қилувчи бўлмаслиги, исроф ва кибрга хизмат қилмаслиги каби умумий тамойиллар мавжуд. Тафсилотларда турли қарашлар учраши мумкин, аммо асосий мезонлар муштарак: ҳаё, поклик, камтарлик ва инсон шаънини асраш. «Аллоҳ гўзалдир ва гўзалликни севади», деган ҳадис мазмуни ҳам мусулмондан бепарволикни эмас, балки озодалик ва нафосатни талаб этади. Гўзаллик билан дабдаба, саришталик билан мақтанчоқлик ўртасидаги чегарани эса меъёр белгилайди.
Жамиятда кийиниш одоби ҳақида сўз кетганда, кўпинча барча талаб ва танқид аёлларга қаратилади. Ҳолбуки, «Нур» сурасида аввало мўмин эркакларга, кейин эса мўмин аёлларга нигоҳни тийиш ва иффатни сақлаш буюрилади. Бу кетма-кетлик одоб ва масъулият икки жинс учун ҳам умумий эканини кўрсатади. Эркакнинг ҳам кийими тоза, танасига ва вазиятга мос, ортиқча дабдабасиз ҳамда камтарона бўлиши лозим. Ҳаё фақат матонинг узун-қисқалиги эмас; у нигоҳда, сўзда, муомалада ва ўзини тутишда ҳам намоён бўлади. Шу нуқтаи назардан, бир томонни назорат қилиб, иккинчи томоннинг масъулиятини унутиб қўйиш адолатли эмас. Оилада ҳам ўғил болага «сен эркаксан, хоҳлаганингча кийинасан» деган қараш эмас, озодалик, вазминлик ва муҳитга ҳурмат ўргатилиши керак. Қиз болага эса кийимни фақат қўрқитиш ёки тақиқлар орқали тушунтириш ўрнига, унинг шахсий қадри, хавфсизлиги, диди ва маънавий танлови билан боғлаб изоҳлаш самаралироқдир.
Ўзбек миллий кийиниш маданияти асрлар давомида иқлим, турмуш тарзи, ҳунармандчилик ва одоб меъёрлари таъсирида шаклланган. Атлас ва адраснинг ранглари, беқасамнинг вазмин жилоси, чопоннинг салобати, дўппининг ҳудудларга хос нақшлари – булар оддий безак эмас, халқ хотирасига айланган рамзлардир. Миллий либосларда танани муносиб беркитиш, ҳаракатга қулайлик, фаслга мослик ва нафосат бир-бирини тўлдирган. Шу боис миллий кийиниш билан исломий ҳаё тушунчаси кўп жиҳатдан табиий уйғунликка эга. Бироқ миллийлик деганда ҳар куни тарихий саҳна либосида юриш тушунилмайди. Тирик анъана замон билан мулоқот қилади. Замонавий кўйлакда миллий матодан фойдаланиш, ёқа ёки енгда анъанавий нақшни нозик қўллаш, дўппини муносиб вазиятда кийиш, маҳаллий ҳунармандлар тайёрлаган буюмларни қадрлаш – миллий ўзликни табиий сақлашнинг йўлларидир. Муҳими, миллий элемент инсонга ярашиши, унинг ёши, касби ва турган муҳити билан уйғун бўлиши керак. Миллийлик ташқи намойиш эмас, ички дахлдорлик ҳиссига айланганда қадрлидир.
Фарзанд кийиниш одобини насиҳатдан кўра кўпроқ оиладаги кундалик намунадан ўрганади. Ота-она озода юрса, кийимни авайласа, исроф қилмаса, бировни ташқи кўриниши учун масхараламаса, бола ҳам шу муносабатни қабул қилади. Аммо катталар бир томондан камтарликни талаб қилиб, иккинчи томондан бренд, нарх ва дабдабани обрў ўлчови қилиб кўрсатса, тарбияда зиддият пайдо бўлади.
Ўсмирлик даврида кийим ўзлигини излаш воситасига айланади. Шу пайтда фақат «мумкин» ва «мумкин эмас» деган кескин ҳукмлар ўрнига сабабни тушунтириш, биргаликда танлаш ва фарзанднинг дидини ҳурмат қилиш муҳим. Унга рангларни уйғунлаштириш, сифатли матони ажратиш, кийимни парваришлаш, турли вазиятлар учун алоҳида либос танлаш ва оила бюджетига эътибор бериш ўргатилса, қадрият мажбурият эмас, англанган эҳтиёжга айланади. Тушунтирилган меъёр инсонни мустақил қилади; фақат тақиққа қурилган меъёр эса назорат йўқ жойда кучини йўқотиши мумкин.
Мода ўз-ўзидан ёмон ёки яхши эмас. У даврнинг эстетик қарашлари, технологияси ва турмуш тарзидаги ўзгаришларни акс эттиради. Муаммо мода инсонни бошқара бошлаганда пайдо бўлади: киши ўз қоматига, ёшига, эътиқодига ёки имкониятига мос келмайдиган нарсани фақат оммалашгани учун танлайди; янги кийим олишни эҳтиёж эмас, обрў белгисига айлантиради; ижтимоий тармоқдаги тасвирни ҳақиқий ҳаёт меъёридан устун қўяди. Бундай вазиятда либос шахсни ифодаламайди, аксинча, шахсни қолипга солади. Онгли танлов эса бир нечта оддий саволдан бошланади: бу кийим баданимни муносиб беркитадими? Менга қулай ва соғломми? Бораётган жойимга мосми? Сифати ва нархи имкониятимга тўғри келадими? Уни бир мавсумдан кейин ҳам кия оламанми? Миллий ва маънавий қадриятларимга зид эмасми? Шу саволларга холис жавоб бера олган инсон модага қарши эмас, балки моданинг онгли иштирокчиси бўлади.
Бир кийимнинг ўзи ҳар бир муҳит учун мос бўлавермайди. Ишхонада касбий жиддийликни сақлайдиган, таълим муассасасида диққатни чалғитмайдиган, зиёратгоҳда ҳурматни ифодалайдиган, спортда ҳаракатга қулай, тўй ва маросимда эса вазиятга муносиб либос танлаш – кийиниш маданиятининг амалий белгисидир. Бу шахсий эркинликни чеклаш эмас, балки инсоннинг турли ижтимоий ролларни англаб, уларга масъулият билан ёндашишидир. Шу билан бирга, «муносиблик» тушунчаси дағал назорат ёки бир хилликка мажбурлашга айланмаслиги лозим. Инсонлар ёши, қомати, саломатлиги, касби ва имконияти жиҳатидан турлича. Кийиниш маданияти ҳаммага битта андоза кийдиришни эмас, умумий одоб чегарасида шахсий дидга жой қолдиришни талаб этади. Чинакам маданият фарқларни йўқотмайди – уларни ҳурмат ва уйғунлик билан бошқаради.
Кийиниш маданияти ҳақида гапириш зарур, аммо уни бошқаларни таҳқирлаш воситасига айлантириш хавфли. Бир инсоннинг бутун иймони, ахлоқи ёки тарбиясини фақат ташқи кўринишидан билиб бўлмайди. Номуносиб кийинган кишига мулойим маслаҳат керак бўлиши мумкин, лекин масхара, ҳақорат ёки жамоат олдида шарманда қилиш ҳеч қачон тарбия бермайди. Аксинча, у инсонни қадриятдан узоқлаштириши мумкин. Айни пайтда «қалбим тоза бўлса бўлди» деган қараш ҳам ташқи одобни бутунлай аҳамиятсиз қилиб қўймайди. Қалб ва амал бир-бирини тўлдириши керак: ички поклик ташқи саришталикда, бошқаларга ҳурмат эса вазиятга муносиб кўринишда акс этади. Энг соғлом ёндашув – аввало ўзимизга талабчан, бошқаларга эса меҳрибон бўлишдир. Қадрият ҳукм қилиш учун эмас, инсонни юксалтириш учун хизмат қилгандагина ўз маъносини сақлайди.
Хулоса ўрнида шуни айтиш мумкинки, исломий ва миллий қадриятларга кўра кийиниш – ўтмишда қолиш ҳам, замонавийликдан воз кечиш ҳам эмас. Бу ҳар бир янгиликни ҳаё, поклик, қулайлик, исрофдан тийилиш, миллий ўзлик ва муҳитга ҳурмат мезонлари орқали саралашдир. Бундай ёндашувда инсон ҳам замонавий, ҳам дидли, ҳам ўз қадриятларига содиқ бўла олади. Чунки ҳақиқий нафосат ташқи ялтироқликда эмас, шакл ва маънонинг уйғунлигидадир. Либос бизнинг кимлигимизни тўлиқ белгиламайди, аммо ким бўлишга интилаётганимизни кўрсатади. Озодаликни одат, камтарликни куч, миллийликни фахр, меъёрни эса дид деб билган жамиятда кийиниш шунчаки ташқи кўриниш эмас – маънавий маданиятнинг кўзга кўринадиган қиёфасига айланади.
Севаров Олимжон – Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази илмий котиби
