Аннотatsiя
Ушбу мақолада инсон ҳаётида илмнинг ўрни, диний ва дунёвий билимларнинг ўзаро муносабати ҳамда уларни уйғун ҳолда эгаллаш зарурати ёритилади. Ислом таълимотида илмга берилган юксак мақом Қуръони карим оятлари ва Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳадислари асосида таҳлил қилинади. Диний илм инсонга эътиқод, ибодат, ахлоқ ва ҳаётнинг маънавий мақсадини англашга йўл кўрсатса, тиббиёт, математика, муҳандислик, технология, иқтисод ва бошқа фойдали соҳаларга оид билимлар инсон ва жамият ҳаётини ривожлантиришга хизмат қилиши таъкидланади. Мақоланинг асосий хулосаси шундан иборатки, диний ва дунёвий билимлар бир-бирига рақиб эмас, балки инсон камолоти ва жамият тараққиётига хизмат қилувчи ўзаро уйғун билим соҳаларидир.
Калит сўзлар: илм, диний билим, дунёвий билим, маърифат, маънавият, ахлоқ, фойдали илм, комил инсон, Ислом, таълим, жамият.
Кириш
Инсонни бошқа мавжудотлардан ажратиб турадиган буюк неъматлардан бири — илм ва идрокдир. Инсон илм орқали ўзини, атрофидаги оламни ва жамиятни англайди, табиат сирларини ўрганади, касалликларга даво излайди, янги технологиялар яратади ва тараққиётга ҳисса қўшади.
Бироқ илмнинг аҳамияти фақат моддий тараққиёт билан чекланмайди. Инсон «Нима учун яшаяпман?», «Яхшилик ва ёмонлик нима?», «Инсоннинг бурчи нимадан иборат?» каби саволларга жавоб топиш учун ҳам билимга муҳтож.
Шу нуқтаи назардан диний ва дунёвий билимларни бир-бирига қарама-қарши қўйиш тўғри эмас. Диний илм инсоннинг маънавий йўналиши, эътиқоди ва ахлоқини шакллантирса, дунёвий билим унинг ҳаётдаги амалий фаолиятини такомиллаштиради.
Қуръони каримда: «Биладиганлар билан билмайдиганлар тенг бўладими?» (Зумар, 9) дея илм аҳлининг мақоми юксак экани таъкидланади. Яна бир оятда: «Эй Роббим, илмимни зиёда қил», деб дуо қилиш буюрилади (Тоҳа, 114). Бу эса мусулмон инсоннинг илм излаш ва билимларини кенгайтиришга интилиши лозимлигини кўрсатади.
Диний илмни ўрганишнинг аҳамияти
Диний илм инсоннинг ўз динини тўғри англаши учун зарур бўлган билимларни қамраб олади. Ақида, ибодат, ҳалол ва ҳаром, ахлоқ-одоб, оила ва жамият олдидаги масъулият каби масалалар ҳар бир мусулмон учун муҳимдир.
Диний илм инсонга фақат маълумот берибгина қолмай, унинг дунёқараши ва ахлоқини ҳам шакллантиради. Қуръони каримда Аллоҳ таоло иймон келтирган ва илм берилган кишиларнинг даражасини кўтариши баён қилинган (Мужодала, 11).
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам илм талаб қилишнинг фазилатини таъкидлаганлар. Саҳиҳ Муслимда илм излаб йўлга чиққан кишига Аллоҳ жаннат йўлини осон қилиши ҳақида ҳадис ривоят қилинган.
Демак, диний илм инсонни ҳаётдан узиш учун эмас, балки унинг ҳаётига тўғри мақсад, маънавий мезон ва ахлоқий масъулият бериш учун хизмат қилади.
Дунёвий билимларнинг зарурати
«Ҳақиқий илм фақат диний илмдир, дунёвий фанларни ўрганишнинг ҳожати йўқ» деган қарашни Ислом илм анъанаси нуқтаи назаридан мутлақ ҳақиқат сифатида қабул қилиб бўлмайди.
Ислом цивилизatsiяси тарихига назар ташласак, мусулмон олимлари тафсир, ҳадис ва фиқҳ билан бир қаторда тиббиёт, математика, астрономия, география, кимё ва бошқа соҳаларда ҳам катта илмий мерос қолдирганини кўрамиз.
Жамиятнинг нормал ҳаёти учун шифокор, муҳандис, агроном, иқтисодчи, технолог, педагог ва бошқа мутахассислар зарур. Агар жамиятда тиббиёт, қишлоқ хўжалиги, қурилиш ёки технология соҳасида билимли мутахассислар бўлмаса, унинг асосий эҳтиёжларини қондириш қийинлашади.
Имом Абу Ҳомид Ғаззолий ҳам «Иҳёу улумиддин» асарида тиббиёт ва ҳисоб каби жамият эҳтиёжи учун зарур бўлган илмларни фарзи кифоя доирасида зикр қилади. Бу Исломда фойдали дунёвий билимларнинг ҳам муҳим ўрин тутганини кўрсатади.
Диний ва дунёвий билимлар уйғунлиги
Диний ва дунёвий билимларни рақобатчи соҳалар сифатида эмас, балки бир-бирини тўлдирувчи билимлар сифатида қараш мақсадга мувофиқ.
Диний илм инсонга эътиқод, ахлоқ, масъулият ва ҳаётнинг маънавий мақсадини англашда йўл кўрсатади. Дунёвий билимлар эса табиат ва жамият қонуниятларини ўрганиш, соғлиқни сақлаш, иқтисодиётни ривожлантириш, технология яратиш ва ҳаёт шароитларини яхшилаш имконини беради.
Масалан, инсон ҳаётини асраш муҳим қадрият бўлса, бу мақсадни амалга ошириш учун тиббиёт илми зарур. Қурилишда хавфсизликни таъминлаш учун муҳандислик, озиқ-овқат етиштириш учун агрономия, замонавий жамиятда ахборотдан самарали фойдаланиш учун технология соҳасидаги билимлар керак.
Шу маънода диний қадриятлар инсон фаолиятига ахлоқий мезон берса, дунёвий билимлар уни амалга ошириш учун зарур воситаларни тақдим этади.
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг хурмо дарахтларини чанглатиш билан боғлиқ воқеага оид Саҳиҳ Муслимдаги ҳадисларида дунё ишларида инсонларнинг амалий тажрибасига ишора қилинган. Бу эса дунёвий масалаларда тажриба ва махсус билимнинг ўз ўрни борлигини кўрсатади.
Бирёқлама билимнинг салбий оқибатлари
Фақат диний билим билан чекланиб, табиат, тиббиёт, технология, иқтисод ва бошқа соҳаларни бутунлай рад этиш инсоннинг замонавий ҳаётни тўлиқ англашига тўсқинлик қилиши мумкин.
Бошқа томондан, фақат дунёвий билимга эътибор бериб, ахлоқ, маънавият, масъулият ва эътиқодни четга суриш ҳам инсонни бирёқлама шакллантириши мумкин.
Шунинг учун муаммо илмнинг диний ёки дунёвий эканида эмас, балки унинг мақсади, мазмуни ва қандай ишлатилишида.
Илм инсонга фойда келтирса, унинг ҳаётини яхшиласа, жамият тараққиётига хизмат қилса ва зарардан ҳимоя қилса, у фойдали илм ҳисобланади. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳадисларида ҳам инсонга фойдали бўлган нарсага интилиш таъкидланган.
Шу сабабли мусулмон инсон «Бу илм динийми ёки дунёвийми?» деган савол билан чекланиб қолмасдан, «Бу илм инсон ва жамиятга қандай фойда келтиради?» деган саволни ҳам ўйлаши лозим.
Илм ва комил инсон
Комил инсон фақат кўп маълумотга эга бўлган инсон эмас. Унинг билими ахлоқи, эътиқоди амали, ақли масъулияти билан уйғун бўлиши керак.
Диний илм орқали инсон ўзининг Яратувчи олдидаги масъулиятини англайди. Дунёвий билимлар орқали эса ўз қобилиятини ҳаёт ва жамият манфаатига йўналтиради.
Бундай инсон замонавий билимли бўлиши билан бирга маънавий қадриятларини сақлайди, технологиядан оқилона фойдаланади, касбий маҳоратини ҳалоллик ва масъулият билан уйғунлаштиради.
Хулоса
Хулоса қилиб айтганда, диний ва дунёвий билимларни бир-бирига қарама-қарши қўйиш тўғри эмас. Диний илм инсонга маънавий йўналиш, эътиқод ва ахлоқий мезон берса, дунёвий билимлар унинг ҳаётий ва касбий фаолиятини такомиллаштиришга хизмат қилади.
Ислом таълимоти илм олишга кенг имконият беради. Шунинг учун ҳар бир мусулмон ўз динини тўғри англаш учун зарур бўлган диний билимларни эгаллаши билан бирга, замонавий ва фойдали дунёвий билимларни ҳам ўрганишга интилиши лозим.
Бугунги кунда жамиятга нафақат диний билимли, балки тиббиёт, муҳандислик, технология, иқтисод, таълим ва бошқа соҳаларда чуқур билимга эга бўлган, шу билан бирга юксак ахлоқ ва масъулиятни сақлайдиган инсонлар зарур.
Шундай экан, диний ва дунёвий билимлар уйғунлиги — инсон камолоти ва жамият тараққиётининг муҳим шартларидан биридир.
Оятуллоҳ Айниддин
Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази марказий бўлим мутахассиси
