Ислом таълимоти инсонни тўғри йўлга бошлаш ва унинг ақидаси ва амалларини мувозанатли шакллантиришга қаратилган. Бунда “аҳли сунна вал жамоа” ақидаси муҳим рол тутади. Ушбу атама Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатлари ва саҳобалар йўлини тутган уламолар таълимига таянади.
“Аҳли сунна” деганда Пайғамбар алайҳиссаломнинг ҳаёт тарзлари, сўзлари, амалларига эргашишни ўзига дастуруламал қилиб олганлар тушунилади. “Вал жамоа” эса ана шу суннат атрофида бирлашган, Ислом умматининг кўпчилигини ташкил этувчи умумий жамоатдир. Бу икки тушунчанинг ўзаро бирлашиши мусулмонларни ҳар қандай ғоявий оғишлардан, экстремизм ва кескин радикализмдан сақлаб қолувчи асосий маънавий қалқон вазифасини ўтайди. Қуръони Каримда шундай дейилади: “Ким ўзига ҳидоят равшан бўлгандан кейин Пайғамбарга хилоф қилса ва мўминларнинг йўлидан бошқа йўлга юрса, кетган томонга қўйиб қўямиз” (Нисо сураси, 115-оят) [1].
Ушбу оятнинг мазмунидан, ҳақиқатни билиб туриб ундан юз ўгириш инсонни залолатга (адашишга) юз тутишидир. Ким бу жамоатнинг йўлидан чиқса, у ўзининг нафси ва ҳавосига эргашган бўлади. Бундай яккаланишнинг охири маънавий таназзул билан якунланиши диний манбаларда кўп бор огоҳлантирилган. Аллоҳ таоло яна бир оятда марҳамат қилади: “Барчангиз Аллоҳнинг ипини маҳкам тутинг ва бўлиниб кетманг” (Оли Имрон, 103-оят) [2]. Ушбу оятлар жамоат бирлигини сақлаш муҳим эканини кўрсатади.
Муфассирларнинг қарашларига кўра, “Аллоҳнинг ипи” мажозий маънода бўлиб, у Қуръони Карим ва умумий Ислом шариатини англатади. Жамиятдаги инсонлар турли дунёқараш ва табиатга эга бўлишлари табиий ҳолдир, бироқ асосий эътиқод ва диний қоидаларда фитналарга берилиб, бўлиниб кетиш бутун бир умматнинг пароканда бўлишига олиб келади. Бўлиниб кетмасликка бўлган илоҳий чақириқ, аслида, жамиятда тинчлик, осойишталик ва ўзаро ҳурматни сақлашнинг энг асосий кафолатидир. Ҳадисларда ҳам жамоатга эргашиш таъкидланган: “Менинг умматим залолатда жамланмайди”[3]. “Жамоат билан бўлинглар, чунки Аллоҳнинг қўли жамоат билан биргадир”[4].
Пайғамбаримизнинг бу муборак сўзларида умматнинг аксарияти ҳеч қачон ёмонлик, бидъат ва хато устида бирлашмаслиги баён қилинган. Бундан келиб чиқадики, агар бирор шаръий масалада ислом уламоларининг коʻпчилиги бир хил фикрда бўлса, ўша фикр тўғриликка энг яқин ҳисобланади ва унга эргашиш хавфсизроқдир. Бирлик ва ҳамжиҳатлик бор жойда Аллоҳнинг баракаси, нусрати (ёрдами) ва ҳифз-ҳимояси ҳозир боʻлишини англатади. ўзини жамоатдан устун қўйган ва бўлинишга интилган шахслар эса турли маънавий инқирозларга тезроқ чалинадилар.
Ислом тарихида аҳли сунна вал жамоа доирасида турли мазҳаблар шаклланган. Имом Абу Ҳанифа, Имом Молик, Имом Шофеъий ва Имом Аҳмад ибн Ҳанбал каби уламолар фиқҳий мактабларга асос солганлар. Ақидада эса Имом Ашъарий ва Имом Мотуридий мактаблари шаклланган. Бу мактабларнинг шаклланиши асло диндаги бўлиниш эмас, балки мураккаб ҳуқуқий ва ақидавий масалаларни ечишдаги турли илмий ёндашувларнинг табиий маҳсулидир. Масалан, Имом Абу Ҳанифа ўзларининг Куфадаги илмий мактабларида масалаларни чуқур мантиқий ва ҳуқуқий таҳлил қилган бўлсалар, Имом Молик Мадина аҳлининг амалига кўпроқ таянганлар. Бу турли-туманлик ва илмий багʻрикенглик жамиятнинг турли қатламлари ва фарқли географик ҳудудларда яшовчи мусулмонлар учун кенглик ва енгиллик яратиб берган.
Имом Шофеъий шундай деган: “Агар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан (келган) ҳадис саҳиҳ бўлса, унда бошқасидан кўра уни олиш авлодир” [5]. Бу қараш Қуръон ва Суннат устувор эканини англатади.
Унинг бу сўзлари барча мазҳаббошилар ва мужтаҳид олимларнинг умумий шиори бўлган, дейиш мумкин. Улар ҳеч қачон ўзларининг шахсий фикрларини диний матнлардан устун қўймаганлар, мутлақ ҳақиқат фақатгина ваҳий орқали келган Қуръон ва саҳиҳ суннатда эканлигини таъкидлаганлар. Буюк уламоларнинг бундай илмий камтарлиги ва омонатдорлиги кейинги авлодлар, айниқса замонамиз ёшлари учун эргашишга арзигулик буюк намунадир.
Илмсизлик инсонни нотўгʻри хулосаларга олиб келиши мумкин. Шунинг учун илм манбасининг ишончлилигига катта аҳамият берилган. Ибн Сириндан ривоят қилинади: «Бу илм диндир, кимдан олаётганингизга қаранг» [6]. Илм манбасининг ишончли бўлиши муҳим аҳамиятга эга.
Илм олишда устознинг ўрни беқиёсдир. Тобиинларнинг улугʻларидан бўлган Ибн Сирин ҳазратларининг бу огоҳлантиришлари илмни дуч келган одамдан эмас, балки устозлари занжири маълум бўлган, тақволи, ишончли ва эътироф этилган олимлардан олиш кераклигини уқдиради.
Бугунги глобаллашув ва ахборот асрида интернет ва ижтимоий тармоқлар орқали тарқалаётган турли хил асоссиз фатволар кўплаб инсонларнинг онгини чалғитиши мумкин. Илмсизлик ва чаласаводлик туфайли динни нотўғри тушуниш, оқибатда жамиятга ва ўз оиласига зарар келтириш ҳолатлари кўпаймоқда.
Тарихда хаворижлар каби оқимлар динни кескин талқин қилиш натижасида юзага келгани қайд этилган. Бу ҳолат диний тушунчадаги хатолар жамиятда бўлиниш келтириб чиқаришини кўрсатади.
Хаворижлар Ислом тарихидаги энг биринчи ажралиб чиққан ва аҳли сунна вал жамоа йўлидан кескин огʻган тоифа ҳисобланади. Уларнинг энг катта хатоси шунда эдики, улар Қуръон оятларини фақат ўзларининг тор тушунчалари доирасида талқин қилишди ва ўзларига қўшилмаган мусулмонларни осонликча кофирга чиқаришди. Бундай мутаассиблик ва кескинлик минглаб инсонлар ҳаётига хавф туғдирди. Бугунги кундаги турли хил радикал ва экстремистик кайфиятдаги гуруҳлар ҳам моҳиятан ана шу хаворижларнинг ғоявий давомчилари бўлиб, улар жамиятда фитна келтириб чиқаришда давом этмоқдалар.
Имом Мотуридий таълимотида ақидада мувозанат ва ақл ҳамда нақл уйгʻунлиги муҳим ўрин тутади. Илм, жамоат ва мувозанат тўғри йўлни сақлашга хизмат қилади.
Буюк аллома Абу Мансур ал-Мотуридий (853- 944) асос солган таълимот нафақат Мовароуннаҳрда, балки бутун Ислом оламида кенг эътироф этилган. Бу таълимотнинг асосий ютугʻи шундаки, у Қуръон ва ҳадисларни тўгʻри тушунишда инсонга берилган буюк неъмат – согʻлом ақлни ҳам тўгʻри ва меъёрида ишлатишга чақиради. Ақл ва нақлнинг ўзаро мувозанати инсонни ҳар қандай ақидавий адашишлардан, асоссиз хурофотлардан ва сўқирларча эргашишдан ҳимоя қилади.
Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш жоизки, аҳли сунна вал жамоа йўлида собит туриш барқарорлик ва маънавий юксалишнинг асосий калитидир. Жамоатдан ажралиш, турли хил ёт ва бузғунчи ғояларга берилиш инсонни руҳий таназзулга, жамиятни эса парокандаликка олиб бориши муқаррардир. Шунинг учун, ҳар бир инсон ўз эътиқодини ишончли манбалардан ўрганиши, буюк аждодларимиз қолдирган бой ва мўтадил илмий меросни чуқур ўзлаштириши ҳамда жамият бирлигини сақлашга ўзининг муносиб ҳиссасини қўшиши мақсадга мувофиқдир.
Худойназаров Фахриддин – Имом Термизий халқаро илмий тадқиқот маркази илмий ходими
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати
[1] Қуръони Карим, Нисо сураси, 115-оят
[2] Қуръони Карим, Оли Имрон сураси, 103-оят
[3] Имом Тирмизий, “Сунан”, 4/466-бет, 2167-ҳадисда келтирган.
[4] Имом Тирмизий, “Сунан”, 4/465-бет, 2165 -ҳадисда келтирган.
[5] Имом Абу Нуайм Исбаҳоний , “Ҳуля”, 9/107-бетда келтирган.
[6] Имом Муслим, “Саҳиҳ”, 1/14-бетда келтирган.
