Амир Темур – буюк давлат арбоби, истеъдодли саркарда ва моҳир дипломат бўлиб, маданият ва санъатни ривожлантирган, инсоният сивилизатсиясига катта ҳисса қўшган шахсдир. ХИВ аср ўрталарида Марказий Осиёда Чиғатой улусининг хонлари ҳукмронлик қилган, аҳолиси мўғуллар зулмидан азият чеккан ва ҳудудлар бўлиниб, доимий низолар юз бериб турган шароитда Темур сиёсий майдонга чиқди. У ташкилий ва етакчилик қобилиятига эга бўлиб, воқеликни пухта ҳис қилиш ва ҳудудларни бирлаштириш имкониятига эга эди.
1370 йилда маҳаллий зодагонлар ва ҳарбий бошлиқлар қурултойида Темур Мовароуннаҳр ҳукмдори деб эълон қилинди ва Самарқандни пойтахт қилди. У парокандаликни бартараф этиб, вилоятларни марказлашган давлатга бирлаштирди, қўшни давлатлар томонидан ҳокимиятининг тан олинишини таъминлади. Ғарб ва Шарқнинг кўплаб мамлакатлари билан савдо, иқтисодий ва сиёсий алоқаларни тиклади ва кенгайтирди. Шу билан бирга, турли маданий даражадаги ҳудудларнинг ягона давлатга бирлашиши маданият ва илм-фан ривожи учун шароит яратди; бу жараён кейинчалик олимлар томонидан “Темурийлар уйғониши” деб номланди.
Амир Темурнинг ҳукмронлиги 35 йил давом этди. У Ҳинд ва Ганг дарёларидан Сирдарё ва Зарафшонгача, Тяншан тоғларидан Босфоргача чўзилган марказлашган давлатни барпо этди. Мовароуннаҳр ва Хоразмдан ташқари, унинг империясига Фарғона, Шош, Каспиёрти ҳудудлари, Афғонистон, Туркия, Ҳиндистон, Эрон, Ироқ, Россиянинг жанубий ҳудудлари, Закавказйе ва Ғарбий Осиёнинг бир қатор мамлакатлари кирган. Умуман олганда, Темур 27 та давлат ва ҳудудни бирлаштира олди.
Темур кучли ва жанговар тайёр армия тузди. У ўз саркардалик маҳоратини Кундузча жангида Тўхтамиш қўшинини, Анкара жангида эса Усмонли империяси султони Боязид Йилдирим қўшинини мағлуб этишда намоён этди. Унинг юришлари натижасида турли мамлакатлардан машҳур олимлар, ҳунармандлар, мусиқачилар ва бойликлар олиб келинган, Самарқанд, Шаҳрисабз ва Бухоро шаҳарларини ободонлаштириш ва ривожлантиришга сарфланган. Шунингдек, у босиб олинган шаҳарларни, жумладан Бағдод, Дербент ва Байлаканни ҳам қайта тиклади. Амир Темур давлат бошқаруви ва ҳарбий тузилмани тартибга солиш учун “Қонун” номли асар яратди. Унда ҳукмдордан оддий аскаргача барча шахсларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари, армия тузилиши, амалдорлар ва ҳарбий раҳбарларнинг роли белгиланган. Темур давлатни 12 ижтимоий қатламга асослаб бошқарган: олимлар, шайхлар, донишмандлар, амирлар ва шаҳзодалар, оддий халқ, савдогарлар, ҳунармандлар ва бошқа қатламлар. Марказий ижро ҳокимияти етти вазирдан иборат кенгаш орқали амалга оширилган.
Давлат вилоятлар, шаҳарлар ва туманларга бўлиниб, ҳокимлар ва ноиблар томонидан бошқарилган. Ҳар бир ҳудуддаги аҳоли фаровонлиги, тартиб-интизом, шифохона, ҳаммом, карвонсарой ва бозорлар назорат қилиниб, қонун устуворлиги таъминланган. Темур қонун устуворлигини таъминлаб, давлатни ижтимоий барқарорлик ва тинчликка асослаб барпо этди.
Амир Темур ўз авлодларига шундай васият қилган: “Бу қоидалар уларга ҳам хулқ-атворда, ҳам давлат бошқарувида йўл-йўриқ бўлсин, шунда улар мен қолдираётган давлатни сақлаб қола оладилар.” Темурнинг давлат бошқаруви ва қонун устуворлиги тамойиллари бугунги кунда ҳам Ўзбекистонда давлат ва фуқаролик жамиятини ривожлантиришда долзарб аҳамиятга эга.
Умуман олганда, Амир Темур Марказий Осиёда феодал низоларни тугатиб, марказлашган давлатни барпо этди, тинчлик ва барқарорликни ўрнатди, шаҳар ва ҳудудларни ривожлантирди ҳамда илм-фан, маданият ва савдони рағбатлантирди. Шу сабабли у нафақат ўз даврининг, балки бутун Марказий Осиё тарихининг энг буюк шахсларидан бири ҳисобланади.
Журайева Дилноза
Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази кичик илмий ходими
