Алишер Навоий ўзбек адабиётининг буюк шоири ва мутафаккири бўлибгина қолмай, халқимизнинг маънавий тарбиясига беқиёс ҳисса қўшган зиёли шахс сифатида тарихда ўз ўрнига эга.Унинг асарлари нафақат бадиий гўзаллик, балки инсоний фазилатларни ривожлантириш, қалбни поклаш, ахлоқий меъёр ва қадриятларни мустаҳкамлашга хизмат қилган. Навоий ижоди бугунги кунда ҳам ёшларни тарбиялашда, уларнинг маънавий дунёқарашини шакллантиришда ва ахлоқий қадриятларини бойитишда муҳим восита ҳисобланади.
Навоий давлат арбоби сифатида темурий ҳукмдор Ҳусайн Бойқаро билан яқин дўст бўлган, шу билан бирга, илм-фан ва маданиятни ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратган. Кутубхоналар ташкил қилган, илмий ва бадиий асарларни чоп этган, ёшларни илм олишга ва адабиёт билан шуғулланишга ундаган. Шу жиҳатлари унинг маънавий тарбия масалаларига бўлган юксак эътиборини кўрсатади. Алишер Навоий ижодининг марказий мавзуларидан бири ахлоқ ва тарбия ҳисобланади. У инсонни нафақат билимли, балки фазилатли ва ҳалол бўлишга чақиради. Шу жиҳат билан у ўқувчига хатти-ҳаракатларнинг оқибатини англаш, тўғри йўлни танлаш ва қалбни поклашни ўргатади.
Навоий ижодида адолат ва ҳалоллик асосий ўрин тутади. У адолатни инсоний ҳаётнинг энг муҳим мезони деб билган, хато ва зулмга қарши туриш, ҳаққонийликни сақлаш ва ҳар қандай вазиятда ростгўй бўлиш лозимлигини таъкидлаган. Шу билан бирга, муҳаббат ва дўстлик орқали жамиятда ижобий муҳит яратиш мумкинлигини кўрсатди. Маънавий тарбия масалаларида тақво муҳим ўрин тутади. Навоий инсон қалбида иймон ва ибодатнинг муҳимлигини таъкидлайди. Тақво орқали инсон нафақат руҳий барқарорликка эришади, балки ахлоқий меъёрларга риоя қилишга ҳам интилади.
Алишер Навоий илм ва тафаккурга бўлган чақириқни ҳам ахлоқий тарбиянинг ажралмас қисми сифатида кўради. У илмни фақат дунёвий манфаат учун эмас, балки инсон қалбини юксалтириш ва ахлоқий қадриятларни ривожлантириш учун ишлатиш зарурлигини таъкидлайди. Масалан, унинг машҳур “Хамса” достони қаҳрамонлари турли хулқ-атвор ва инсоний фазилатларни намоён этади. “Ҳайрат ул-аброр” асарида инсоннинг ахлоқи ва руҳий поклиги, ҳаётий танловларининг оқибати кўрсатиб берилади. “Фарҳод ва Ширин”, “Лайли ва Мажнун” достонлари орқали инсоний муҳаббат, садоқат ва фидойилик қадриятлари ўқувчига етказилади. “Садди Искандарий” ва “Сабъаи Сайёр” асарларида эса ахлоқий қарорлар, адолатли ҳукм ва донолик масалалари муҳокама қилинади. Шу жиҳат билан Навоий ижоди ахлоқий тарбия учун беқиёс манба ҳисобланади. Алломанинг илм ҳақидаги қуйидаги мисралари, айниқса, диққатга сазовордир:
“Жаҳолатдан илму йироқ қилғай,
Билим ила кўнглинг чароғ қилғай”.
Ушбу мисралар орқали ҳам кўриш мумкинки, бугунги кунда Алишер Навоий ижоди ёшларни маънавий ва ахлоқий жиҳатдан тарбиялашда муҳим восита ҳисобланади. Унинг асарлари орқали инсоннинг хулқи ва одобини шакллантириш, тўғри ва адолатли ҳаётга чорлаш, меҳр, садоқат, инсонпарварлик ва ватанпарварликни қадрлаш, илм олиш ва тафаккур қилиш зарурлиги, иймон ва тақво ҳаётнинг марказида бўлиши лозимлигини ўрганиш мумкин. Навоий ижодини замонавий ҳаётга татбиқ этиш орқали ёшлар нафақат билимли, балки ахлоқий жиҳатдан камолотга етган шахс сифатида тарбияланади. Шу жиҳат билан у маънавий тарбия соҳасида абадий меъёр сифатида қадрланади. Шу сабабли Алишер Навоий мероси нафақат тарихий, балки замонавий маънавий-маърифий аҳамиятга эга бой манбадир.
Умарали Улжаев,
Имом Термизий халқаро
илмий-тадқиқот маркази илмий
ходими
