Бугунги глобаллашув ва ахборот технологиялари жадал ривожланаётган даврда ёшлар тарбияси масаласи янада долзарб аҳамият касб этмоқда. Турли ғоявий таъсирлар, маданий оқимлар ва ижтимоий ўзгаришлар ёшларнинг дунёқараши ва қадриятлар тизимига бевосита таъсир кўрсатмоқда. Бундай мураккаб шароитда ёшларни ҳар томонлама етук, мустақил фикрлайдиган, маънавий баркамол ва замонавий билимларга эга шахс этиб тарбиялаш зарурати ортиб бормоқда. Бу жараёнда диний ва дунёвий билимларнинг уйғунлиги муҳим омил сифатида намоён бўлади.
Ислом таълимотида илм олиш юксак қадрият сифатида эътироф этилган. Қуръони карим оятларида ва ҳадиси шарифларда илмнинг фазилати, олимнинг мақоми ва жаҳолатнинг салбий оқибатлари ҳақида кўплаб далиллар келтирилган. Илм инсонни комилликка етакловчи асосий восита сифатида талқин қилинади. Тарихий манбаларга назар ташласак, мусулмон шарқи алломалари диний ва дунёвий илмларни бир-биридан ажратмаган ҳолда ўрганганликларини кўрамиз. Абу Али ибн Сино, Абу Райҳон Беруний, Мирзо Улуғбек каби мутафаккирлар чуқур диний билим билан бир қаторда тиббиёт, астрономия, математика ва бошқа фанларда ҳам улкан кашфиётлар қилганлар. Бу ҳолат диний ва дунёвий билимлар ўзаро зид эмас, балки бир-бирини тўлдирувчи эканини кўрсатади.
Диний билим ёшлар онгида маънавий-ахлоқий қадриятларни шакллантиришда муҳим ўрин тутади. Ҳалоллик, адолат, сабр-тоқат, меҳр-оқибат, ота-онага ҳурмат каби фазилатлар диний таълим орқали мустаҳкамланади. Маънавий асосга эга бўлган ёш турли зарарли ғояларга, экстремистик ва радикал оқимларга нисбатан иммунитетга эга бўлади. Шу боис диний саводхонликни ошириш, диннинг асл инсонпарварлик ва тинчликпарварлик моҳиятини тўғри тушунтириш ёшлар тарбиясининг муҳим йўналишларидан бири ҳисобланади.
Шу билан бирга, замонавий жамият тараққиёти дунёвий билимларни чуқур эгаллашни талаб этади. Рақамли технологиялар, сунъий интеллект, биотехнология ва бошқа инновацион соҳалар тез суръатларда ривожланмоқда. Ёшлар ушбу жараёнларда фаол иштирок этиши, рақобатбардош мутахассис бўлиб етишиши учун мустаҳкам илмий тайёргарликка эга бўлиши зарур. Танқидий фикрлаш, таҳлилий ёндашув, муаммони ҳал қилиш кўникмалари дунёвий таълим жараёнида шаклланади. Фақат маънавий тарбия билан чекланиб қолиш ёки аксинча, фақат техник билимларга урғу бериш шахс камолотида мувозанат бузилишига олиб келиши мумкин.
Диний ва дунёвий билимлар уйғунлиги интегратив ёндашувни талаб этади. Бунда таълим жараёнида нафақат фан асослари, балки ахлоқий-меъёрий қадриятлар ҳам сингдирилиши зарур. Масалан, иқтисод фанини ўқитишда ҳалоллик ва адолат тамойилларига эътибор қаратиш, биология ёки экология дарсларида табиатга масъулиятли муносабатни шакллантириш орқали диний-ахлоқий қарашлар билан илмий билимлар ўртасида боғлиқлик юзага келади. Ушбу билимлар ёшларнинг онгида яхлит дунёқарашни шакллантиради.
Комил инсон тарбияси айнан шу уйғунлик асосида амалга ошади. Маънавий етуклик ва интеллектуал салоҳият бир-бирини тўлдиргандагина жамият тараққиёти таъминланади. Тарихий тажриба ва замонавий эҳтиёжлар шуни кўрсатадики, диний ва дунёвий билимлар ўртасидаги мувозанатни сақлаш ёш авлодни ҳар томонлама баркамол этиб тарбиялашнинг энг самарали йўлидир. Шундай экан, таълим тизимида ушбу икки йўналишни қарама-қарши қўйиш эмас, балки уларни уйғунлаштириш асосий педагогик вазифа сифатида қаралиши лозим.
Абдувахидов Абдуллазиз Абдусаттор ўғли
Имом Термизий халқаро илмий тадқиқот маркази илмий ходими
