Ижтимоий тармоқлар бугунги кунда жамият ҳаётининг ажралмас бир қисмига айланди. Инсон кундалик режаларини аввал ойна олдида, кейин қўлидаги смартфон олдида белгилайди. Маънавий ҳаёт эса ана шу тезликда синовга тушяпти. Бу муҳим жараённи тушуниш учун масалага ҳиссиётсиз, холис ва фактларга таянилган ёндашув талаб қилинади.
Инсон руҳи мустақил фикрсиз яшай олмайди. Лекин ижтимоий тармоқлар инсон фикрини ўз ҳолига қўймайди. Контент оқими тезлашган сари онгдаги суҳбатлар қисқаради. Психологияда бу ҳолат “диққат интоксикацияси” деб аталади. Бир неча секундлик видеолар ўрганиш ва идрок қилиш қобилиятини пасайтиради. Жамиятда кузатилаётган чала тушуниб баҳс қилиш, мавзуни тўлиқ ўқимасдан фикр билдириш ҳолатлари шунинг клиник кўриниши. Pew Research маркази ахборот истеъмоли бўйича 2024 йилдаги тадқиқотида фойдаланувчиларнинг 60 фоизи мавзуни тўлиқ ўқимасдан муносабат билдиришини тан олган.[1] Бу жараён ахборотнинг қадрини эмас, суръатини муҳим қилаётганини кўрсатади.
Ахборот оқимидан ташқари, ижтимоий тармоқ инсон эҳтиёжларини ҳам қайта шакллантиради. Лайк ва кузатувчилар ортиши кўпчиликда “рақамли обрў” ҳиссини ҳосил қилади. Бу обрў реал ҳаётдаги меҳнат ёки фазилат билан эмас, алгоритмлар билан белгиланади. Инсон ўзининг ички баҳосини ташқи рақамлар билан ўлчашга ўрганиб қолади. Психологлар бундай ҳолатни “қиймат марказининг силжиши” деб таърифлашади. Яъни, инсон ўзини-ўзи баҳолашни ўзи эмас, аудиторияга топшириб қўяди. Бу жараён айниқса ўсмирлар учун хавфли. UNESCOнинг 2023 йилги ҳисоботида ижтимоий тармоқлардан узоқ вақт фойдаланган ўсмирларда ўзини паст баҳолаш ва хавотир аломатлари кескин ошгани қайд этилган.[2]
Маънавиятнинг яна бир синов нуқтаси — сохта идеаллар масаласи. Тармоқларда ҳаёт чиройли қўйилган саҳна. Саҳнада эса кўпинча самимият эмас, саҳналаштириш. Инсон шу саҳнага қараб ўзини солиштирганда, руҳий босим пайдо бўлади. “Мен ҳам шундай бўлишим керак”, “мен нима учун бундай яшамаяпман” деган саволлар маънавий барқарорликни емириб боради. Реал ҳаёт билан виртуал хаёл орасидаги масофа кенгайган сари одамнинг руҳий зерикиши, ҳаётдан қониқмаслиги, ўзини қадрламаслик синдроми пайдо бўлади. Илгари инсон ўзини оиласи, маҳалласи, иш жойи билан солиштирган бўлса, ҳозир бутун дунё билан солиштиряпти — бу солиштириш ҳар қандай руҳият учун оғир юк.
Шу билан бирга, ижтимоий тармоқларнинг ижобий таъсири мавжуд. Маънавий тарғибот, китобхонлик, тарихий меросни оммалаштириш, тил маданиятини мустаҳкамлаш — булар тармоқлар ёрдамида янги куч олди. Илгари чекланган аудиторияга ета оладиган маърифий фикрлар енди секунд ичида миллионларга тарқалиши мумкин. Лекин ижобий таъсир фақат тартиб, масъулият ва ахборот маданияти билан бирга юрганда самара беради. Акс ҳолда, ижтимоий тармоқларнинг таъсири гулзор эмас, чала пайкал бўлиб қолади.
Ахборотни фильтрлаш маданияти — ҳозирги замон маънавиятининг асосий компонентларидан бири. Инсон қандай овқат истеъмол қилса, унинг жисми шунга айланади; қандай ахборот истеъмол қилса, руҳи шунга айланади. Шунинг учун дунё экспертлари “ахборот гигиенаси” тушунчасини фаол қўллаяпти. Бу ёпиқ гап эмас — бу оддий амал: текширилган манбани танлаш, эмоция билан эмас, факт билан қарор қилиш, ҳар қандай постга ишонишдан олдин манбасини кўриш. Reuters Institute 2024 йилги ҳисоботида фейк маълумотлар тармоқда реал тезликда тарқалиши, лекин тўғри маълумот улардан секинроқ юриши исботланган.[3] Демак, тўғри маълумотни топиш инсоннинг фаол ҳаракати билан бошланади.
Ўзбекистонда ҳам ижтимоий тармоқлар маънавий муҳитга жиддий таъсир кўрсатмоқда. Журналистика ва медиа соҳасидаги таҳлилчилар сўнгги йилларда “контент орқали тарбия” жараёни фаоллашганини таъкидлаяпти. Бу жараён икки қиррали. Бир томондан, ахлоқий тарғибот, маърифий роликлар, китобхонлик ташвиқоти жадаллашди. Иккинчи томондан, тезликка асосланган, мазмунсиз, тафаккурни сустлаштирадиган материаллар ҳам кўпайди. Жамоат онги бу икки оқимнинг қайси бири кучли бўлишига қараб шаклланади. Шунинг учун миллий медиа маданиятини тарбиялаш — жамиятнинг умумий маънавий барқарорлиги билан боғлиқ вазифа ҳисобланади.
Ижтимоий тармоқлардан узоқлашишнинг ўзи масала ечими эмас. Масала — фойдаланишни идрок билан бошқаришдадир. Инсон ахборот оқимига қул бўлиб қолмаслиги керак. Маънавий ҳаётни сақлаб қолишнинг асосий қоидаси — ички сукунатни йўқотмаслик. Сукунат — фикрнинг тумани тарқаладиган макон. Тармоқлар эса шу сукунатни бузишга уринади. Шунинг учун ҳам инсон вақти-вақти билан тармоқлардан узилиб, ўз фикр дунёсига чўмиши, тафаккурига дам олиш имконияти бериши керак. Бу психологик профилактика, маънавий гигиена, руҳий тартибнинг табиий шаклидир.
Ижтимоий тармоқлар тақдиримизни белгилаб қўймайди. Тармоқлар — фақат восита, унинг устаси эса инсоннинг ўзи. Маънавий ҳаёт ўзгармайди, у фақат янги синовларга дуч келади. Бу синовларни енгиш учун инсонга бир нарса керак — мустақил фикр. Мустақил фикр қайта тикланса, ижтимоий тармоқлар хавф эмас, имкониятга айланади.
Фахритдин Хаитович Худойназаров – Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази илмий ходими
[1] Pew Research Center. 2024. News Consumption and Social Media Habits.
[2] UNESCO. 2023. Youth and Digital Well-Being Report.
[3] Reuters Institute Digital News Report. 2024.
