Коррупсия бугунги кунда нафақат Ўзбекистон, балки бутун дунё учун долзарб муаммо ҳисобланади. Бу феномен асосан мансаб ваколатларини суиистеъмол қилиш, порахўрлик, бюрократик тўсиқлар яратиш каби шаклларда намоён бўлади. Коррупсиянинг ижтимоий, иқтисодий ва сиёсий оқибатлари жуда катта бўлиб, у давлат бошқаруви самарадорлигини пасайтиради, иқтисодий ривожланишга тўсқинлик қилади ва фуқароларда ишончсизликни кучайтиради. Ўзбекистонда мустақиллик йилларида коррупсияга қарши кураш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири бўлиб келмоқда. Шу билан бирга, жамиятдаги ахлоқий ва маънавий қадриятларни тиклаш орқали коррупсия илдизларини камайтиришнинг аҳамияти ҳам ортиб бормоқда.
Коррупсиянинг асосий сабабларини бир нечта омиллар билан изоҳлаш мумкин. Биринчидан, иқтисодий сабаблар, яъни иқтисодий етишмовчилик, даромадлар номутаносиблиги ва бойликнинг адолатсиз тақсимланиши коррупсияга йўл очади. Айрим фуқаролар ёки давлат хизматчилари кам маош ва имтиёзлар сабабли мансаб ваколатларини суиистеъмол қилади. Иккинчидан, қонуний назорат тизимининг заифлиги ҳам муҳим омилдир. Агар давлат органлари ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш тизими шаффоф ва самарали ишламаса, коррупсия осонлик билан ривожланади. Қонунлар бўлиши етарли эмас; уларни амалиётда бажариш ва назорат қилиш тизими мустаҳкам бўлиши лозим. Учинчидан, маънавий-ахлоқий қадриятларнинг пасайиши коррупсияга туртки беради. Жамиятда ахлоқий-ижтимоий қадриятларнинг сустлашиши, одиллик ва ҳалоллик тамойилларининг етарлича тарғиб қилинмаслиги коррупсия учун қулай шароит яратади. Тўртинчидан, сиёсий ва маъмурий тизимдаги муаммолар ҳам коррупсия ривожланишига сабаб бўлади. Бюрократия, шаффоф бўлмаган қарор қабул қилиш жараёнлари ва сиёсий тизимдаги заифликлар коррупсияга қулай муҳит яратади.
Коррупсия бир неча шаклда намоён бўлади. Порахўрлик – мансабдор шахснинг ўз ваколатларини суиистеъмол қилиши эвазига молиявий ёки бошқа имтиёзлар олиши билан ифодаланади. Мансаб ваколатини суиистеъмол қилишда давлат хизматчиси ўз вазифасини шахсий манфаатларига хизмат қилиш учун ишлатади. Бюрократик тўсиқлар яратиш орқали фуқаролар ёки бизнес субйектлари учун сунъий қийинчиликлар яратилади. Шунингдек, ресурсларни нотўғри тақсимлаш, яъни давлат маблағлари ва ресурсларининг адолатсиз сарфланиши ҳам коррупсия шаклларидан биридир. Ҳар бир шакл жамиятнинг турли соҳаларига ўз таъсирини кўрсатади.
Бугунги кунда коррупсия жамиятимизда энг жиддий муаммолардан бири ҳисобланади. Бу иллат фақат иқтисодий ва сиёсий соҳада зарар етказиб қолмай, балки инсон қалбига ҳам соя солади. Мансаб ваколатларидан суиистеъмол қилиш, порахўрлик, бюрократик тўсиқлар яратиш каби ҳолатлар нафақат давлатни заифлаштиради, балки фуқароларда адолат ва ҳалоллик қадриятларига нисбатан ишончсизлик уйғотади. Шу боис, коррупсия билан курашиш масаласи нафақат қонуний, балки диний-ахлоқий жиҳатдан ҳам долзарбдир.
Ислом дини бизни ҳар доим ҳалоллик ва одилликка чақиради, мансаб ваколатларини ўғирлик ва порахўрликка ишлатмасликка, бошқаларга зарар етказмасликка, жамиятда адолатни таъминлашга ундайди.
Ўзбекистон мисолида мустақиллик йилларида коррупсияга қарши чора-тадбирлар кучайтирилди. Бугунги кунда коррупсиянинг олдини олиш мақсадида давлат идораларида шаффофликни ошириш, электрон ҳукумат тизимини жорий этиш, фуқаролар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш каби муҳим тадбирлар амалга оширилмоқда. Шу билан бирга, ёшларни миллий қадриятлар асосида тарбиялашга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Масалан, мактаб ва олий таълим муассасаларида дарсликлар мазмунига ҳалоллик, адолат ва одиллик ғоялари сингдирилмоқда. Бу эса ёш авлодни пок қалбли, ҳалол ва ижтимоий масъулиятли инсонлар сифатида шакллантиришга хизмат қилади.
Коррупсия билан курашишнинг энг самарали йўли – қалбни поклаш, диний ва ахлоқий қадриятларни ҳаётий тамойил сифатида қабул қилишдир. Зеро, ҳалол ва пок қалбли инсон нафақат жамиятда ҳурмат қозонади, балки Аллоҳнинг розилигига ҳам эришади.
Шуни таъкидлаш лозимки, коррупсия фақат шахснинг моддий манфаатига хизмат қилмайди, балки унинг руҳий ҳолатига ҳам салбий таъсир кўрсатади. Қалбни бу иллатдан тозалаш, жамиятнинг манфаати учун ҳаракат қилиш эса энг катта ибодатдир. Шу боис, ҳар бир фуқаро ҳалолликни ўз ҳаёт тамойили сифатида қабул қилиши, бошқаларга ёрдам беришда адолатли бўлиши, мансаб ваколатидан суиистеъмол қилмаслиги зарур.
Жамиятда коррупсияни йўқотиш учун фақат қонуний чоралар етарли эмас. Маънавий-ахлоқий тарғибот, ёшларни соғлом дунёқараш асосида тарбиялаш жараёнлари ҳам муҳимдир. Оила ва таълим муассасалари бу борада асосий рол ўйнайди. Одамларни ҳалоллик ва одилликка, бошқаларга адолат билан муносабатда бўлишга ўргатиш, маънавий қадриятлар орқали уларни тарбиялаш – коррупсия илдизларини қуритишда энг самарали воситалардан биридир.
Хулоса қилиб айтганда, коррупсия – нафақат сиёсий ёки иқтисодий муаммо, балки жамиятнинг маънавий ҳолати билан бевосита боғлиқ иллатдир. Ҳалоллик, одиллик ва маънавий қадриятлар асосида тарбияланган жамиятда коррупсия илдиз отолмайди. Шу сабабли ҳар бир фуқаро, давлат хизматчиси ва ёш авлод ҳалоллик ва адолатни ҳаётий тамойил сифатида қабул қилиши, маънавий-маърифий қадриятларни қадрлаши зарур. Ана шундай ёндашув асосида биз юртимизни янада барқарор, адолатли ва тараққий этган давлатга айлантира оламиз.
Сарвар Саидов – Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази Илмий тадқиқот бўлими бошлиғи, тарих фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD)
